Mahabharata 3.55.1-6

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ॥
यान्तो ददृशुर् आयान्तं द्वापरं कलिना सह ॥
अथाब्रवीत् कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा ॥
द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥
ततो ऽब्रवीत् कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
गत्वाहं वरयिष्ये तां मनो हि मम तद्गतम् ॥
तम् अब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः ॥
वृतस् तया नलो राजा पतिर् अस्मत्समीपतः ॥
एवम् उक्तस् तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ॥
देवान् आमन्त्र्य तान् सर्वान् उवाचेदं वचस् तदा ॥
देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिम् अविन्दत ॥
ननु तस्या भवेन् न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ ||
yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha ||
athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā ||
dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi ||
tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||
gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam ||
tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ ||
vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ ||
evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ ||
devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā ||
devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata ||
nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ॥ यान्तो ददृशुर् आयान्तं द्वापरं कलिना सह ॥ अथाब्रवीत् कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा ॥ द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥ ततो ऽब्रवीत् कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ गत्वाहं वरयिष्ये तां मनो हि मम तद्गतम् ॥ तम् अब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः ॥ वृतस् तया नलो राजा पतिर् अस्मत्समीपतः ॥ एवम् उक्तस् तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ॥ देवान् आमन्त्र्य तान् सर्वान् उवाचेदं वचस् तदा ॥ देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिम् अविन्दत ॥ ननु तस्या भवेन् न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥bṛhadaśva uvāca vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ || yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha || athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā || dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi || tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram || gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam || tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ || vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ || evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ || devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā || devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata || nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam ||После выбора Налы локапалы на пути видят Двапару с Кали; Индра спрашивает Кали, куда он идёт, и тот отвечает, что хочет выбрать Дамаянти, но узнаёт, что сваямвара закончилась и она выбрала человека.

Translation

Брихадэшва сказал: «Когда Бхаими выбрала Нишадху, могучие локапалы, уходя, увидели идущего Двапару вместе с Кали. Губитель Балы и Вритры, взглянув на Кали, спросил: “Кали, куда ты идёшь вместе с Двапарой?” Кали ответил Шакре: “Я иду на сваямвару Дамаянти и выберу её, потому что мой ум устремлён к ней”. Индра рассмеялся и сказал: “Сваямвара уже завершена. Она выбрала царя Налу своим мужем в нашем присутствии”. Услышав это, Кали разгневался и сказал богам: “Раз она среди богов нашла себе мужа-человека, не справедливо ли ей понести тяжкое наказание?”»

Commentary

Кали приходит поздно, но его гнев рождается не из любви, а из уязвлённой власти. Он не принимает свободу чистого выбора.

Version

507b092d9c14 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC