Mahabharata 3.60.15-24

Devanāgarī

यस्याभिशापाद् दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः ॥
तस्य भूतस्य तद् दुःखाद् दुःखम् अभ्यधिकं भवेत् ॥
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् ॥
तस्माद् दुःखतरं प्राप्य जीवत्व् असुखजीविकाम् ॥
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ॥
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥
उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती ततस् ततः ॥
हा हा राजन्न् इति मुहुर् इतश् चेतश् च धावति ॥
तां शुष्यमाणाम् अत्यर्थं कुररीम् इव वाशतीम् ॥
करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर् मुहुः ॥
सहसाभ्यागतां भैमीम् अभ्याशपरिवर्तिनीम् ॥
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता ॥
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥
हा नाथ माम् इह वने ग्रस्यमानाम् अनाथवत् ॥
ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि ॥
कथं भविष्यसि पुनर् माम् अनुस्मृत्य नैषध ॥
पापान् मुक्तः पुनर् लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध ॥
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ॥

Transliteration (IAST)

yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ ||
tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet ||
apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam ||
tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām ||
evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ ||
anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite ||
unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ ||
hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati ||
tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm ||
karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ ||
sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm ||
jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ ||
sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā ||
nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham ||
hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat ||
grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi ||
kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha ||
pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca ||
śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha ||
kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यस्याभिशापाद् दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः ॥ तस्य भूतस्य तद् दुःखाद् दुःखम् अभ्यधिकं भवेत् ॥ अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् ॥ तस्माद् दुःखतरं प्राप्य जीवत्व् असुखजीविकाम् ॥ एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ॥ अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥ उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती ततस् ततः ॥ हा हा राजन्न् इति मुहुर् इतश् चेतश् च धावति ॥ तां शुष्यमाणाम् अत्यर्थं कुररीम् इव वाशतीम् ॥ करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर् मुहुः ॥ सहसाभ्यागतां भैमीम् अभ्याशपरिवर्तिनीम् ॥ जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥ सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता ॥ नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥ हा नाथ माम् इह वने ग्रस्यमानाम् अनाथवत् ॥ ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि ॥ कथं भविष्यसि पुनर् माम् अनुस्मृत्य नैषध ॥ पापान् मुक्तः पुनर् लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥ श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध ॥ कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ॥yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ || tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet || apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam || tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām || evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ || anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite || unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ || hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati || tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm || karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ || sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm || jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ || sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā || nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham || hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat || grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi || kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha || pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca || śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha || kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada ||Дамаянти проклинает существо, из-за которого Нала страдает, и ищет мужа в лесу; её хватает огромный голодный змей, но даже будучи проглоченной, она больше скорбит о Нале, чем о себе.

Translation

«Пусть то существо, из-за чьего проклятия страдающий Нишадха терпит боль, получит страдание ещё большее. Пусть грешник, который сделал такое с безгрешным Налой, обретёт жизнь ещё более несчастную». Так плача, жена великого царя искала мужа в лесу, полном хищников. Дочь Бхимы, словно безумная, снова и снова кричала: «О царь!» — и бегала туда и сюда. Она высыхала от горя, как кричащая курари, и внезапно, когда она блуждала рядом, её схватил огромный голодный змей. Поглощаемая змеем и побеждённая горем, она скорбела не о себе так, как о Нишадхе: «О господин, почему ты не прибежишь ко мне, когда этот змей пожирает меня в лесу, как беззащитную? Как ты будешь жить, вспоминая меня, когда освободишься от зла и вновь обретёшь разум, сердце и богатство? Кто снимет твою усталость, о тигр среди царей, когда ты будешь измучен, голоден и ослаблен?»

Commentary

Даже перед смертью Дамаянти думает о будущем пробуждении Налы. Её проклятие направлено не на мужа, а на силу, исказившую его сознание.

Version

0959f4ff5750 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC