Mahabharata 3.60.1-14

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
अपक्रान्ते नले राजन् दमयन्ती गतक्लमा ॥
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥
सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता ॥
प्राक्रोशद् उच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि माम् ॥
हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ॥
ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवाग् असि ॥
कथम् उक्त्वा तथासत्यं सुप्ताम् उत्सृज्य मां गतः ॥
कथम् उत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्याम् अनुव्रताम् ॥
विशेषतो ऽनपकृते परेणापकृते सति ॥
शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर ॥
यास् त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा ॥
पर्याप्तः परिहासो ऽयम् एतावान् पुरुषर्षभ ॥
भीताहम् अस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानम् ईश्वर ॥
दृश्यसे दृश्यसे राजन्न् एष तिष्ठसि नैषध ॥
आवार्य गुल्मैर् आत्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥
नृशंसं बत राजेन्द्र यन् माम् एवंगताम् इह ॥
विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव ॥
न शोचाम्य् अहम् आत्मानं न चान्यद् अपि किं चन ॥
कथं नु भवितास्य् एक इति त्वां नृप शोचिमि ॥
कथं नु राजंस् तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः ॥
सायाह्ने वृक्षमूलेषु माम् अपश्यन् भविष्यसि ॥
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना ॥
इतश् चेतश् च रुदती पर्यधावत दुःखिता ॥
मुहुर् उत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला ॥
मुहुर् आलीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ॥
सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर् निःश्वस्य विह्वला ॥
उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
apakrānte nale rājan damayantī gataklamā ||
abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane ||
sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā ||
prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham ||
hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām ||
hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane ||
nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi ||
katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ ||
katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām ||
viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati ||
śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara ||
yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā ||
paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha ||
bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara ||
dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha ||
āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||
nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha ||
vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva ||
na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana ||
kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi ||
kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ ||
sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi ||
tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā ||
itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā ||
muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā ||
muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi ||
sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā ||
uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच अपक्रान्ते नले राजन् दमयन्ती गतक्लमा ॥ अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥ सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता ॥ प्राक्रोशद् उच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥ हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि माम् ॥ हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ॥ ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवाग् असि ॥ कथम् उक्त्वा तथासत्यं सुप्ताम् उत्सृज्य मां गतः ॥ कथम् उत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्याम् अनुव्रताम् ॥ विशेषतो ऽनपकृते परेणापकृते सति ॥ शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर ॥ यास् त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा ॥ पर्याप्तः परिहासो ऽयम् एतावान् पुरुषर्षभ ॥ भीताहम् अस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानम् ईश्वर ॥ दृश्यसे दृश्यसे राजन्न् एष तिष्ठसि नैषध ॥ आवार्य गुल्मैर् आत्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ नृशंसं बत राजेन्द्र यन् माम् एवंगताम् इह ॥ विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव ॥ न शोचाम्य् अहम् आत्मानं न चान्यद् अपि किं चन ॥ कथं नु भवितास्य् एक इति त्वां नृप शोचिमि ॥ कथं नु राजंस् तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः ॥ सायाह्ने वृक्षमूलेषु माम् अपश्यन् भविष्यसि ॥ ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना ॥ इतश् चेतश् च रुदती पर्यधावत दुःखिता ॥ मुहुर् उत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला ॥ मुहुर् आलीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ॥ सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर् निःश्वस्य विह्वला ॥ उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता ॥bṛhadaśva uvāca apakrānte nale rājan damayantī gataklamā || abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane || sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā || prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham || hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām || hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane || nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi || katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ || katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām || viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati || śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara || yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā || paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha || bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara || dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha || āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha || vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva || na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana || kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi || kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ || sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi || tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā || itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā || muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā || muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi || sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā || uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā ||После ухода Налы Дамаянти просыпается в пустом лесу, в ужасе зовёт Нишадху и упрекает его: он знал дхарму и говорил правду, но оставил спящую верную жену; она не о себе скорбит, а о том, как он будет один, голодный и усталый.

Translation

Брихадэшва сказал: «Когда Нала ушёл, прекраснобёдрая Дамаянти проснулась, уже отдохнувшая, но в страхе посреди пустого леса. Не видя мужа, охваченная горем и ужасом, она громко закричала: “О великий царь! О Нишадха!” Она плакала: “О господин, о великий царь, о владыка, почему ты оставляешь меня? Я погибла, я пропала, мне страшно в пустом лесу. Разве ты, великий царь, не знаток дхармы и не правдивый? Как же, сказав неправду, ты ушёл, оставив меня спящей? Как ты смог оставить покорную, верную жену, особенно когда она не причинила вреда, а вред причинил другой? Исполнишь ли ты теперь те истинные слова, которые прежде сказал обо мне в присутствии локапал? Довольно этой шутки, тигр среди людей; я боюсь, неприступный, покажись мне. Я вижу тебя, царь, ты стоишь там, Нишадха, скрывшись в кустах! Почему не отвечаешь? Жестоко, что ты не обнимешь и не утешишь меня, когда я так плачу. Я не скорблю о себе и ни о чём другом; я скорблю о тебе: как ты будешь один? Как ты, жаждущий, голодный и измученный, вечером у корней деревьев будешь без меня?” В тяжком горе, словно пылая гневом, она бегала туда и сюда, плача. То вскакивала, то падала, то пряталась от страха, то кричала и рыдала. Снова и снова вздыхая, Бхаими, верная мужу, вышла и плача сказала…»

Commentary

Плач Дамаянти удивителен: даже оставленная, она прежде всего тревожится о Нале. Верность здесь не слепота к боли, а способность помнить благо другого в момент собственной раны.

Version

1a955d5e7db5 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC