Mahabharata 3.68.1-12

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः ॥
प्रत्येत्य नगरं भैमीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम् ॥
अयोध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिर् उपस्थितः ॥
श्रावितश् च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने ॥
ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ॥
तच् छ्रुत्वा नाब्रवीत् किं चिद् ऋतुपर्णो नराधिपः ॥
न च पारिषदः कश् चिद् भाष्यमाणो मयासकृत् ॥
अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश् चिद् अब्रवीत् ॥
ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ॥
सूतस् तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः ॥
शीघ्रयाने सुकुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥
स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च मुहुर् मुहुः ॥
कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चाद् इदम् अभाषत ॥
वैषम्यम् अपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ॥
आत्मानम् आत्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ॥
रहिता भर्तृभिश् चैव न क्रुध्यन्ति कदा चन ॥
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ॥
यत् सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुम् अर्हति ॥
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर् हृतवाससः ॥
आधिभिर् दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति ॥
सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् ॥
भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा त्वरितो ऽहम् इहागतः ॥
श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश् चैव निवेदय ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ ||
pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt ||
naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam ||
ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ ||
śrāvitaś ca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane ||
ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini ||
tac chrutvā nābravīt kiṃ cid ṛtuparṇo narādhipaḥ ||
na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakṛt ||
anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaś cid abravīt ||
ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ ||
sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ ||
śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane ||
sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ ||
kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata ||
vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ ||
ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ ||
rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana ||
viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca ||
yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati ||
prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ ||
ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati ||
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam ||
bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ ||
śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaś caiva nivedaya ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः ॥ प्रत्येत्य नगरं भैमीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम् ॥ अयोध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिर् उपस्थितः ॥ श्रावितश् च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने ॥ ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ॥ तच् छ्रुत्वा नाब्रवीत् किं चिद् ऋतुपर्णो नराधिपः ॥ न च पारिषदः कश् चिद् भाष्यमाणो मयासकृत् ॥ अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश् चिद् अब्रवीत् ॥ ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ॥ सूतस् तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः ॥ शीघ्रयाने सुकुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥ स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च मुहुर् मुहुः ॥ कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चाद् इदम् अभाषत ॥ वैषम्यम् अपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ॥ आत्मानम् आत्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ॥ रहिता भर्तृभिश् चैव न क्रुध्यन्ति कदा चन ॥ विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ॥ यत् सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुम् अर्हति ॥ प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर् हृतवाससः ॥ आधिभिर् दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति ॥ सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् ॥ भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति ॥ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा त्वरितो ऽहम् इहागतः ॥ श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश् चैव निवेदय ॥bṛhadaśva uvāca atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ || pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt || naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam || ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ || śrāvitaś ca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane || ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini || tac chrutvā nābravīt kiṃ cid ṛtuparṇo narādhipaḥ || na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakṛt || anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaś cid abravīt || ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ || sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ || śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane || sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ || kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata || vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ || ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ || rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana || viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca || yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati || prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ || ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati || satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam || bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati || tasya tad vacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ || śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaś caiva nivedaya ||Через долгое время брахман Парнада возвращается и рассказывает Дамаянти: в Айодхье он произнёс её слова перед Ритупарной, никто не ответил, но после ухода царя человек по имени Бахука, уродливый короткорукий возничий и искусный повар, плача, сказал, что благородные женщины хранят себя даже в беде и не должны гневаться на мужа, потерявшего всё.

Translation

Брихадэшва сказал: «Через долгое время брахман по имени Парнада вернулся в город и сказал Бхаими: “Дамаянти, ища Нишадху днём и ночью, я пришёл в Айодхью к царю Бхангасвари. В большом собрании я произнёс твои слова перед благородным Ритупарной. Услышав их, царь ничего не сказал, и никто из придворных не ответил, хотя я повторял много раз. Но когда царь отпустил меня, в уединении со мной заговорил человек Ритупарны по имени Бахука. Он возничий царя, безобразный, короткорукий, очень искусный в быстрой езде и прекрасный повар. Он много вздыхал и часто плакал, спросил о моём благополучии, а потом сказал: ‘Даже попав в беду, благородные женщины сами хранят себя; истинные, завоевавшие небо, они не гневаются, даже оставленные мужьями. Ей не следует гневаться на того, кто был в беде, омрачён, лишён счастья, желал только поддержать жизнь, чью одежду унесли птицы и кто горел от мучений. Почтена она или не почтена, увидев мужа в таком состоянии — без царства и богатства, — смуглая не должна гневаться’. Услышав его слова, я поспешил сюда. Теперь ты знаешь; сообщи царю”».

Commentary

Ответ Бахуки выдаёт Налу сильнее имени. Только тот, кто оставил Дамаянти, мог так точно защищать виновного и так глубоко плакать.

Version

2330c1d3a538 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC