Mahabharata 3.74.16-24

Devanāgarī

मम राज्यं प्रनष्टं यन् नाहं तत् कृतवान् स्वयम् ॥
कलिना तत् कृतं भीरु यच् च त्वाम् अहम् अत्यजम् ॥
त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा ॥
वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम् ॥
स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्यमानो ऽवसत् कलिः ॥
त्वच्छापदग्धः सततं सो ऽग्नाव् इव समाहितः ॥
मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः ॥
दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥
विमुच्य मां गतः पापः स ततो ऽहम् इहागतः ॥
त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मे ऽन्यत् प्रयोजनम् ॥
कथं नु नारी भर्तारम् अनुरक्तम् अनुव्रतम् ॥
उत्सृज्य वरयेद् अन्यं यथा त्वं भीरु कर्हि चित् ॥
दूताश् चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् ॥
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥
स्वैरवृत्ता यथाकामम् अनुरूपम् इवात्मनः ॥
श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिर् उपस्थितः ॥
दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् ॥
प्राञ्जलिर् वेपमाना च भीता वचनम् अब्रवीत् ॥

Transliteration (IAST)

mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam ||
kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam ||
tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā ||
vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam ||
sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ ||
tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāv iva samāhitaḥ ||
mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ ||
duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe ||
vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ ||
tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam ||
kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam ||
utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhi cit ||
dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt ||
bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati ||
svairavṛttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ ||
śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ ||
damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam ||
prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मम राज्यं प्रनष्टं यन् नाहं तत् कृतवान् स्वयम् ॥ कलिना तत् कृतं भीरु यच् च त्वाम् अहम् अत्यजम् ॥ त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा ॥ वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम् ॥ स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्यमानो ऽवसत् कलिः ॥ त्वच्छापदग्धः सततं सो ऽग्नाव् इव समाहितः ॥ मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः ॥ दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥ विमुच्य मां गतः पापः स ततो ऽहम् इहागतः ॥ त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मे ऽन्यत् प्रयोजनम् ॥ कथं नु नारी भर्तारम् अनुरक्तम् अनुव्रतम् ॥ उत्सृज्य वरयेद् अन्यं यथा त्वं भीरु कर्हि चित् ॥ दूताश् चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् ॥ भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥ स्वैरवृत्ता यथाकामम् अनुरूपम् इवात्मनः ॥ श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिर् उपस्थितः ॥ दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् ॥ प्राञ्जलिर् वेपमाना च भीता वचनम् अब्रवीत् ॥mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam || kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam || tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā || vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam || sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ || tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāv iva samāhitaḥ || mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ || duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe || vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ || tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam || kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam || utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhi cit || dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt || bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati || svairavṛttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ || śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ || damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam || prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt ||Нала, увидев её слёзы, говорит, что потеря царства и оставление Дамаянти совершены Кали, а не им; Кали жил в его теле, сжигаемый её проклятием и побеждённый его усилием и страданием; теперь он пришёл только ради неё, но слышал о второй сваямваре и спрашивает, как верная жена могла выбрать другого.

Translation

Увидев её слёзы, Нала, сам охваченный горем, сказал: «Не я сам сделал то, из-за чего моё царство погибло. Это сделал Кали, робкая, и то, что я оставил тебя, тоже сделал он. Когда ты, страдая в лесу и плача обо мне, нагом, прокляла его, Кали был поражён твоим проклятием. Он жил в моём теле, сжигаемый им, как в огне. Моим усилием, аскезой и этим концом страдания он был побеждён. Грешный оставил меня, и потому я пришёл сюда ради тебя, широкобёдрая; другого дела у меня нет. Но как женщина может оставить любящего, верного мужа и выбрать другого? По приказу царя посланцы ходят по всей земле: “Бхаими будто бы выбирает второго мужа”. Услышав это, Бхангасвари поспешил сюда». Услышав жалобу Налы, Дамаянти, дрожа и сложив ладони, испуганно ответила…

Commentary

Нала объясняет власть Кали, но его вопрос показывает, что рана стала взаимной. Оба должны пройти через правду, прежде чем восстановится доверие.

Version

bec27a0931ae · published Jun 18, 2026, 4:44:20 AM UTC