Mahabharata 3.83.33-64

Devanāgarī

कुशप्लवनम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥
त्रिरात्रम् उषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥
ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे ॥
जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥
यत्र क्रतुशतैर् इष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ॥
अग्निष्टोमशतं विन्देद् गमनाद् एव भारत ॥
सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज् जातिस्मरो नरः ॥
ततो ऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ॥
पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥
दण्डकारण्यम् आसाद्य महाराज उपस्पृशेत् ॥
गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥
शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ॥
न दुर्गतिम् अवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥
ततः शूर्पारकं गच्छेज् जामदग्न्यनिषेवितम् ॥
रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ॥
महत् पुण्यम् अवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥
ततो देवपथं गच्छेन् नियतो नियताशनः ॥
देवसत्रस्य यत् पुण्यं तद् अवाप्नोति मानवः ॥
तुङ्गकारण्यम् आसाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
वेदान् अध्यापयत् तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥
तत्र वेदान् प्रनष्टांस् तु मुनेर् अङ्गिरसः सुतः ॥
उपविष्टो महर्षीणाम् उत्तरीयेषु भारत ॥
ओंकारेण यथान्यायं सम्यग् उच्चारितेन च ॥
येन यत् पूर्वम् अभ्यस्तं तत् तस्य समुपस्थितम् ॥
ऋषयस् तत्र देवाश् च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः ॥
हरिर् नारायणो देवो महादेवस् तथैव च ॥
पितामहश् च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः ॥
भृगुं नियोजयाम् आस याजनार्थे महाद्युतिम् ॥
ततः स चक्रे भगवान् ऋषीणां विधिवत् तदा ॥
सर्वेषां पुनर् आधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास् तु यथाविधि ॥
देवास् त्रिभुवणं याता ऋषयश् च यथासुखम् ॥
तद् अरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ॥
पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥
तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशनः ॥
ब्रह्मलोकं व्रजेद् राजन् पुनीते च कुलं नरः ॥
मेधाविकं समासाद्य पितॄन् देवांश् च तर्पयेत् ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥
ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ॥
तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
आत्मानं साधयेत् तत्र गिरौ कालंजरे नृप ॥
स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते ॥
मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम् अनुत्तमम् ॥
यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥
पुमांस् तत्र नरश्रेष्ठ गमनाद् एव सिध्यति ॥
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
प्रदक्षिणम् उपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन् नरः ॥
अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥
तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ ॥
समुद्रास् तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥
नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥
ततो गच्छेत् कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् ॥
यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥
गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥
विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥
अभिगम्य महादेवम् अभ्यर्च्य च नराधिप ॥
प्रदक्षिणम् उपावृत्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥

Transliteration (IAST)

kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ ||
trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet ||
tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave ||
jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa ||
yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ ||
agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata ||
sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ ||
tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām ||
pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet ||
daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet ||
gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata ||
śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ ||
na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ ||
tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam ||
rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam ||
saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ ||
mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati ||
tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ ||
devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ ||
tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ ||
vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā ||
tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ ||
upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata ||
oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca ||
yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam ||
ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ ||
harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca ||
pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ ||
bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim ||
tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā ||
sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi ||
devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham ||
tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama ||
pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā ||
tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ ||
brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ ||
medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet ||
agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati ||
tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam ||
tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa ||
svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ ||
tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate ||
mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ ||
aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet ||
tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam ||
yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ ||
pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati ||
koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ ||
abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī ||
tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha ||
samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira ||
tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam ||
niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim ||
tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat ||
yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā ||
gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ ||
vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati ||
abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa ||
pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

कुशप्लवनम् आसाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ त्रिरात्रम् उषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे ॥ जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥ यत्र क्रतुशतैर् इष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ॥ अग्निष्टोमशतं विन्देद् गमनाद् एव भारत ॥ सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज् जातिस्मरो नरः ॥ ततो ऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ॥ पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ दण्डकारण्यम् आसाद्य महाराज उपस्पृशेत् ॥ गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥ शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ॥ न दुर्गतिम् अवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥ ततः शूर्पारकं गच्छेज् जामदग्न्यनिषेवितम् ॥ रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥ सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ॥ महत् पुण्यम् अवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥ ततो देवपथं गच्छेन् नियतो नियताशनः ॥ देवसत्रस्य यत् पुण्यं तद् अवाप्नोति मानवः ॥ तुङ्गकारण्यम् आसाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ वेदान् अध्यापयत् तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥ तत्र वेदान् प्रनष्टांस् तु मुनेर् अङ्गिरसः सुतः ॥ उपविष्टो महर्षीणाम् उत्तरीयेषु भारत ॥ ओंकारेण यथान्यायं सम्यग् उच्चारितेन च ॥ येन यत् पूर्वम् अभ्यस्तं तत् तस्य समुपस्थितम् ॥ ऋषयस् तत्र देवाश् च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः ॥ हरिर् नारायणो देवो महादेवस् तथैव च ॥ पितामहश् च भगवान् देवैः सह महाद्युतिः ॥ भृगुं नियोजयाम् आस याजनार्थे महाद्युतिम् ॥ ततः स चक्रे भगवान् ऋषीणां विधिवत् तदा ॥ सर्वेषां पुनर् आधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास् तु यथाविधि ॥ देवास् त्रिभुवणं याता ऋषयश् च यथासुखम् ॥ तद् अरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ॥ पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥ तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशनः ॥ ब्रह्मलोकं व्रजेद् राजन् पुनीते च कुलं नरः ॥ मेधाविकं समासाद्य पितॄन् देवांश् च तर्पयेत् ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ आत्मानं साधयेत् तत्र गिरौ कालंजरे नृप ॥ स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥ ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते ॥ मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम् अनुत्तमम् ॥ यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥ पुमांस् तत्र नरश्रेष्ठ गमनाद् एव सिध्यति ॥ कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ प्रदक्षिणम् उपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन् नरः ॥ अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥ तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ ॥ समुद्रास् तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥ तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥ ततो गच्छेत् कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् ॥ यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥ गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥ विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥ अभिगम्य महादेवम् अभ्यर्च्य च नराधिप ॥ प्रदक्षिणम् उपावृत्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ || trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet || tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave || jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa || yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ || agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata || sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet || jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ || tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām || pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet || daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet || gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata || śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ || na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ || tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam || rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam || saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ || mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati || tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ || devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ || tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ || vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā || tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ || upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata || oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca || yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam || ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ || harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca || pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ || bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim || tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā || sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi || devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham || tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama || pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā || tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ || brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ || medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet || agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati || tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam || tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet || ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa || svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ || tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate || mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ || aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet || tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam || yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ || pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati || koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet || pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ || abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī || tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha || samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira || tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam || niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim || tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat || yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā || gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ || vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati || abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa || pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt ||Продолжаются Кушаплавана, Девaхрада, Кришнавенна, Джатиматра-храда, Каньяшрама, Пайошни, Дандакаранья, ашрам Шарабханги и Шуки, Шурпарака, Саптагодавари, Девапатха, Тунгакаранья, где Сарасвата восстановил Веды риши, Медхавика, Каланджара, Читракута, Мандакини, Бхартристхана, Джьештхастхана, колодец четырёх океанов, Шрингаверапура и Мунджавата.

Translation

Кушаплавана при трёхдневном посте даёт плод ашвамедхи. В красивом Девахраде, рожденном водами Кришнавенны, в Джатиматра-храде и Каньяшраме, где царь богов некогда, совершив сотни жертв, ушёл на небо, уже само прибытие приносит плод сотни агништом. Омовение в Джатиматре даёт память о рождении. Пайошни, Дандакаранья, ашрам Шарабханги и великого Шуки, Шурпарака Джамадагньи, Саптагодавари и Девапатха очищают и ведут к мирам богов. Затем названо Тунгакаранья: там мудрец Сарасвата некогда преподавал Веды, когда они были утрачены; сын Ангираса среди великих риши произнёс омкару как должно, и то, что каждый изучал прежде, вновь явилось ему. Боги, риши, Варуна, Агни, Праджапати, Хари-Нараяна, Махадева и Питамаха поручили Бхригу совершить для риши обряд, и после должного возлияния боги вернулись в три мира, а риши — к своему покою. Вход в Тунгакаранья уничтожает грехи мужчины или женщины; месяц пребывания там ведёт к миру Брахмы и очищает род. Медхавика дарует память и разум, Каланджара — плод тысячи коров, Читракута с Мандакини — ашвамедху и высшую цель, Бхартристхана Махасены, Джьештхастхана, колодец четырёх океанов, Шрингаверапура, где некогда переправился Рама Дашаратхи, и Мунджавата завершают этот ряд».

Commentary

Рассказ о восстановлении Вед показывает, что святое место хранит не только воду, но и память откровения. Истинная тиртха помогает вернуть утраченное знание.

Version

e2fd5107ec0b · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC