Mahabharata 3.83.1-32

Devanāgarī

पुलस्त्य उवाच
अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थम् उत्तमम् ॥
उपस्पृश्य नरो विद्वान् भवेन् नास्त्य् अत्र संशयः ॥
रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन् कृतं पुरा ॥
तल् लोहित्यं समासाद्य विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥
करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति कृते पैतामहे विधौ ॥
गङ्गायास् त्व् अथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे ॥
अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
गङ्गायास् त्व् अपरं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत ॥
त्रिरात्रोपोषितो राजन् सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥
ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम् ॥
विरजं तीर्थम् आसाद्य विराजति यथा शशी ॥
प्रभवेच् च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति ॥
गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः ॥
शोणस्य ज्योतिरथ्याश् च संगमे निवसञ् शुचिः ॥
तर्पयित्वा पितॄन् देवान् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
शोणस्य नर्मदायाश् च प्रभवे कुरुनन्दन ॥
वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥
ऋषभं तीर्थम् आसाद्य कोशलायां नराधिप ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
कोशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत् ॥
वृशभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ॥
पुष्पवत्याम् उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
गोसहस्रफलं विन्द्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः ॥
दीर्घम् आयुर् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥
ततो महेन्द्रम् आसाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् ॥
रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥
मतङ्गस्य तु केदारस् तत्रैव कुरुनन्दन ॥
तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥
श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥
श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः ॥
न्यवसत् परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर् वृतः ॥
तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति ॥
ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम् ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥
ततो गच्छेत कावेरीं वृताम् अप्सरसां गणैः ॥
तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥
ततस् तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थ उपस्पृशेत् ॥
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
अथ गोकर्णम् आसाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश् च तपोधनाः ॥
भूतयक्षपिशाचाश् च किंनराः समहोरगाः ॥
सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास् तथा ॥
सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥
तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
दशाश्वमेधम् आप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥
उष्य द्वादशरात्रं तु कृतात्मा भवते नरः ॥
तत एव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
त्रिरात्रम् उषितस् तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥
निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप ॥
गायत्रीं पठते यस् तु योनिसंकरजस् तथा ॥
गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप ॥
संवर्तस्य तु विप्रर्षेर् वापीम् आसाद्य दुर्लभाम् ॥
रूपस्य भागी भवति सुभगश् चैव जायते ॥
ततो वेण्णां समासाद्य तर्पयेत् पितृदेवताः ॥
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥
ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् ॥
गवामयम् अवाप्नोति वासुकेर् लोकम् आप्नुयात् ॥
वेण्णायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥
वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रम् उषितो नरः ॥
गोसहस्रफलं विन्देत् स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

Transliteration (IAST)

pulastya uvāca
atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrtham uttamam ||
upaspṛśya naro vidvān bhaven nāsty atra saṃśayaḥ ||
rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājan kṛtaṃ purā ||
tal lohityaṃ samāsādya vindyād bahu suvarṇakam ||
karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ ||
aśvamedham avāpnoti kṛte paitāmahe vidhau ||
gaṅgāyās tv atha rājendra sāgarasya ca saṃgame ||
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ||
gaṅgāyās tv aparaṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata ||
trirātropoṣito rājan sarvakāmān avāpnuyāt ||
tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm ||
virajaṃ tīrtham āsādya virājati yathā śaśī ||
prabhavec ca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati ||
gosahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ ||
śoṇasya jyotirathyāś ca saṃgame nivasañ śuciḥ ||
tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet ||
śoṇasya narmadāyāś ca prabhave kurunandana ||
vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet ||
ṛṣabhaṃ tīrtham āsādya kośalāyāṃ narādhipa ||
vājapeyam avāpnoti trirātropoṣito naraḥ ||
kośalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśet ||
vṛśabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ ||
puṣpavatyām upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ ||
gosahasraphalaṃ vindyāt kulaṃ caiva samuddharet ||
tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ ||
dīrgham āyur avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati ||
tato mahendram āsādya jāmadagnyaniṣevitam ||
rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet ||
mataṅgasya tu kedāras tatraiva kurunandana ||
tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet ||
śrīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśet ||
aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati ||
śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ ||
nyavasat paramaprīto brahmā ca tridaśair vṛtaḥ ||
tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ ||
aśvamedham avāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati ||
ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam ||
vājapeyam avāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate ||
tato gaccheta kāverīṃ vṛtām apsarasāṃ gaṇaiḥ ||
tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet ||
tatas tīre samudrasya kanyātīrtha upaspṛśet ||
tatropaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate ||
atha gokarṇam āsādya triṣu lokeṣu viśrutam ||
samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam ||
yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ ||
bhūtayakṣapiśācāś ca kiṃnarāḥ samahoragāḥ ||
siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagās tathā ||
saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim ||
tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ ||
daśāśvamedham āpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati ||
uṣya dvādaśarātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ ||
tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam ||
trirātram uṣitas tatra gosahasraphalaṃ labhet ||
nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa ||
gāyatrīṃ paṭhate yas tu yonisaṃkarajas tathā ||
gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa ||
saṃvartasya tu viprarṣer vāpīm āsādya durlabhām ||
rūpasya bhāgī bhavati subhagaś caiva jāyate ||
tato veṇṇāṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ ||
mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ ||
tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām ||
gavāmayam avāpnoti vāsuker lokam āpnuyāt ||
veṇṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet ||
varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
brahmasthānaṃ samāsādya trirātram uṣito naraḥ ||
gosahasraphalaṃ vindet svargalokaṃ ca gacchati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पुलस्त्य उवाच अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थम् उत्तमम् ॥ उपस्पृश्य नरो विद्वान् भवेन् नास्त्य् अत्र संशयः ॥ रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन् कृतं पुरा ॥ तल् लोहित्यं समासाद्य विन्द्याद् बहु सुवर्णकम् ॥ करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति कृते पैतामहे विधौ ॥ गङ्गायास् त्व् अथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे ॥ अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ गङ्गायास् त्व् अपरं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत ॥ त्रिरात्रोपोषितो राजन् सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥ ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम् ॥ विरजं तीर्थम् आसाद्य विराजति यथा शशी ॥ प्रभवेच् च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति ॥ गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः ॥ शोणस्य ज्योतिरथ्याश् च संगमे निवसञ् शुचिः ॥ तर्पयित्वा पितॄन् देवान् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ शोणस्य नर्मदायाश् च प्रभवे कुरुनन्दन ॥ वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ऋषभं तीर्थम् आसाद्य कोशलायां नराधिप ॥ वाजपेयम् अवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ कोशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत् ॥ वृशभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ॥ पुष्पवत्याम् उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ गोसहस्रफलं विन्द्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः ॥ दीर्घम् आयुर् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ततो महेन्द्रम् आसाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् ॥ रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ मतङ्गस्य तु केदारस् तत्रैव कुरुनन्दन ॥ तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥ श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः ॥ न्यवसत् परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर् वृतः ॥ तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति ॥ ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम् ॥ वाजपेयम् अवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ततो गच्छेत कावेरीं वृताम् अप्सरसां गणैः ॥ तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ततस् तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थ उपस्पृशेत् ॥ तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अथ गोकर्णम् आसाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश् च तपोधनाः ॥ भूतयक्षपिशाचाश् च किंनराः समहोरगाः ॥ सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास् तथा ॥ सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥ तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ दशाश्वमेधम् आप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥ उष्य द्वादशरात्रं तु कृतात्मा भवते नरः ॥ तत एव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ त्रिरात्रम् उषितस् तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप ॥ गायत्रीं पठते यस् तु योनिसंकरजस् तथा ॥ गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप ॥ संवर्तस्य तु विप्रर्षेर् वापीम् आसाद्य दुर्लभाम् ॥ रूपस्य भागी भवति सुभगश् चैव जायते ॥ ततो वेण्णां समासाद्य तर्पयेत् पितृदेवताः ॥ मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥ ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् ॥ गवामयम् अवाप्नोति वासुकेर् लोकम् आप्नुयात् ॥ वेण्णायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥ वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रम् उषितो नरः ॥ गोसहस्रफलं विन्देत् स्वर्गलोकं च गच्छति ॥pulastya uvāca atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrtham uttamam || upaspṛśya naro vidvān bhaven nāsty atra saṃśayaḥ || rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājan kṛtaṃ purā || tal lohityaṃ samāsādya vindyād bahu suvarṇakam || karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ || aśvamedham avāpnoti kṛte paitāmahe vidhau || gaṅgāyās tv atha rājendra sāgarasya ca saṃgame || aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || gaṅgāyās tv aparaṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata || trirātropoṣito rājan sarvakāmān avāpnuyāt || tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm || virajaṃ tīrtham āsādya virājati yathā śaśī || prabhavec ca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati || gosahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ || śoṇasya jyotirathyāś ca saṃgame nivasañ śuciḥ || tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet || śoṇasya narmadāyāś ca prabhave kurunandana || vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet || ṛṣabhaṃ tīrtham āsādya kośalāyāṃ narādhipa || vājapeyam avāpnoti trirātropoṣito naraḥ || kośalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśet || vṛśabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || puṣpavatyām upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ || gosahasraphalaṃ vindyāt kulaṃ caiva samuddharet || tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ || dīrgham āyur avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || tato mahendram āsādya jāmadagnyaniṣevitam || rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet || mataṅgasya tu kedāras tatraiva kurunandana || tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet || śrīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśet || aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ || nyavasat paramaprīto brahmā ca tridaśair vṛtaḥ || tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ || aśvamedham avāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati || ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam || vājapeyam avāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate || tato gaccheta kāverīṃ vṛtām apsarasāṃ gaṇaiḥ || tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet || tatas tīre samudrasya kanyātīrtha upaspṛśet || tatropaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate || atha gokarṇam āsādya triṣu lokeṣu viśrutam || samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam || yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ || bhūtayakṣapiśācāś ca kiṃnarāḥ samahoragāḥ || siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagās tathā || saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim || tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ || daśāśvamedham āpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati || uṣya dvādaśarātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ || tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam || trirātram uṣitas tatra gosahasraphalaṃ labhet || nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa || gāyatrīṃ paṭhate yas tu yonisaṃkarajas tathā || gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa || saṃvartasya tu viprarṣer vāpīm āsādya durlabhām || rūpasya bhāgī bhavati subhagaś caiva jāyate || tato veṇṇāṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ || mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ || tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām || gavāmayam avāpnoti vāsuker lokam āpnuyāt || veṇṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet || varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet || brahmasthānaṃ samāsādya trirātram uṣito naraḥ || gosahasraphalaṃ vindet svargalokaṃ ca gacchati ||Пуластья перечисляет Сандхью, Лохитью Рамы, Каратою, слияние Ганги с океаном, Вайтарани, Вираджу, слияния Шоны, Нармаду, Косалу, Пушпавати, Бадарика-тиртху, Махендру Джамадагньи, Матанга-кедару, Шрипарвату, Кавери, Канья-тиртху, Гокарну, место Гаятри, колодец Самварты, Венну, Годавари, её слияния и Брахмастхану.

Translation

Пуластья сказал: «В Сандхье, у священной Самведьи, человек становится знающим. Лохитья, созданная милостью Рамы, даёт много золота. Каратоя при трёхдневном посте приносит ашвамедху; слияние Ганги с океаном мудрые называют в десять раз плодотворнее. На другом острове Ганги исполняются все желания. Вайтарани и Вираджа очищают от грехов; слияния Шоны с Джьотиратхой и Нармадой, Ришабха в Косале, Калатиртха, Пушпавати и Бадарика-тиртха дают плоды жертв, долгую жизнь, небо и подъём рода. На Махендре, служимой Джамадагньей, Раматиртха приносит плод ашвамедхи; Матанга-кедара даёт плод тысячи коров. Шрипарвата, где вместе с богиней пребывал Махадева и где находился Брахма с богами, ведёт к ашвамедхе и высшей сиддхи. В Пандьях Ришабха-парвата, Кавери, Канья-тиртха и Гокарна славны во всех трёх мирах. В Гокарне, посреди моря, Умапати почитают боги, риши, якши, пишачи, киннары, наги, реки, океаны и горы; трёхдневный пост и поклонение Ишане дают десять ашвамедх и близость к Ганапати. Там же место Гаятри, очевидный знак для брахманов. Колодец Самварты, Венна, Годавари, слияния Венны и Варады, а также Брахмастхана приносят красоту, память, миры богов и плоды великих жертв».

Commentary

Глава ведёт от рек к горам и морю, показывая, что вся земля может стать алтарём. Святость открывается там, где природа соединена с памятью о божественном деянии.

Version

9200eadf39ba · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC