Mahabharata 3.82.115-143

Devanāgarī

अथ ज्येष्ठिलम् आसाद्य तीर्थं परमसंमतम् ॥
उपोष्य रजनीम् एकाम् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम् ॥
मित्रावरुणयोर् लोकान् आप्नोति पुरुषर्षभ ॥
कन्यासंवेद्यम् आसाद्य नियतो नियताशनः ॥
मनोः प्रजापतेर् लोकान् आप्नोति भरतर्षभ ॥
कन्यायां ये प्रयच्छन्ति पानम् अन्नं च भारत ॥
तद् अक्षयम् इति प्राहुर् ऋषयः संशितव्रताः ॥
निश्चीरां च समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
ये तु दानं प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नराः ॥
ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न संशयः ॥
तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयम् अवाप्नुयात् ॥
देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेर् ह्रदम् ॥
यत्र सिद्धिं परां प्राप्तो विश्वामित्रो ऽथ कौशिकः ॥
तत्र मासं वसेद् वीर कौशिक्यां भरतर्षभ ॥
अश्वमेधस्य यत् पुण्यं तन् मासेनाधिगच्छति ॥
सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्रदे ॥
न दुर्गतिम् अवाप्नोति विन्देद् बहु सुवर्णकम् ॥
कुमारम् अभिगत्वा च वीराश्रमनिवासिनम् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥
अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति न च स्वर्गान् निवर्तते ॥
पितामहसरो गत्वा शैलराजप्रतिष्ठितम् ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणो अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
पितामहस्य सरसः प्रस्रुता लोकपावनी ॥
कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
यत्र स्नात्वा कृतार्थो ऽस्मीत्य् आत्मानम् अवगच्छति ॥
षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
शिखरं वै महादेव्या गौर्यास् त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
समारुह्य नरः श्राद्धः स्तनकुण्डेषु संविशेत् ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ॥
हयमेधम् अवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥
ताम्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥
नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं त्रिदशसेवितम् ॥
नरमेधस्य यत् पुण्यं तत् प्राप्नोति कुरूद्वह ॥
कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यारुणयोर् यतः ॥
त्रिरात्रोपोषितो विद्वान् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
उर्वशीतीर्थम् आसाद्य ततः सोमाश्रमं बुधः ॥
कुम्भकर्णाश्रमे स्नात्वा पूज्यते भुवि मानवः ॥
स्नात्वा कोकामुखे पुण्ये ब्रह्मचारी यतव्रतः ॥
जातिस्मरत्वं प्राप्नोति दृष्टम् एतत् पुरातने ॥
सकृन् नन्दां समासाद्य कृतात्मा भवति द्विजः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोकं च गच्छति ॥
ऋषभद्वीपम् आसाद्य सेव्यं क्रौञ्चनिषूदनम् ॥
सरस्वत्याम् उपस्पृश्य विमानस्थो विराजते ॥
औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम् ॥
तत्राभिषेकं कुर्वीत सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम् ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥
तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः ॥
दण्डार्कम् अभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥
लवेडिकां ततो गच्छेत् पुण्यां पुण्योपसेविताम् ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति विमानस्थश् च पूज्यते ॥

Transliteration (IAST)

atha jyeṣṭhilam āsādya tīrthaṃ paramasaṃmatam ||
upoṣya rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet ||
tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutim ||
mitrāvaruṇayor lokān āpnoti puruṣarṣabha ||
kanyāsaṃvedyam āsādya niyato niyatāśanaḥ ||
manoḥ prajāpater lokān āpnoti bharatarṣabha ||
kanyāyāṃ ye prayacchanti pānam annaṃ ca bhārata ||
tad akṣayam iti prāhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ ||
niścīrāṃ ca samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām ||
aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati ||
ye tu dānaṃ prayacchanti niścīrāsaṃgame narāḥ ||
te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ ||
tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo vājapeyam avāpnuyāt ||
devakūṭaṃ samāsādya brahmarṣigaṇasevitam ||
aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet ||
tato gaccheta rājendra kauśikasya muner hradam ||
yatra siddhiṃ parāṃ prāpto viśvāmitro 'tha kauśikaḥ ||
tatra māsaṃ vased vīra kauśikyāṃ bharatarṣabha ||
aśvamedhasya yat puṇyaṃ tan māsenādhigacchati ||
sarvatīrthavare caiva yo vaseta mahāhrade ||
na durgatim avāpnoti vinded bahu suvarṇakam ||
kumāram abhigatvā ca vīrāśramanivāsinam ||
aśvamedham avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ ||
agnidhārāṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām ||
agniṣṭomam avāpnoti na ca svargān nivartate ||
pitāmahasaro gatvā śailarājapratiṣṭhitam ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo agniṣṭomaphalaṃ labhet ||
pitāmahasya sarasaḥ prasrutā lokapāvanī ||
kumāradhārā tatraiva triṣu lokeṣu viśrutā ||
yatra snātvā kṛtārtho 'smīty ātmānam avagacchati ||
ṣaṣṭhakālopavāsena mucyate brahmahatyayā ||
śikharaṃ vai mahādevyā gauryās trailokyaviśrutam ||
samāruhya naraḥ śrāddhaḥ stanakuṇḍeṣu saṃviśet ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ ||
hayamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati ||
tāmrāruṇaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ ||
aśvamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati ||
nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ tridaśasevitam ||
naramedhasya yat puṇyaṃ tat prāpnoti kurūdvaha ||
kālikāsaṃgame snātvā kauśikyāruṇayor yataḥ ||
trirātropoṣito vidvān sarvapāpaiḥ pramucyate ||
urvaśītīrtham āsādya tataḥ somāśramaṃ budhaḥ ||
kumbhakarṇāśrame snātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ ||
snātvā kokāmukhe puṇye brahmacārī yatavrataḥ ||
jātismaratvaṃ prāpnoti dṛṣṭam etat purātane ||
sakṛn nandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati dvijaḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā śakralokaṃ ca gacchati ||
ṛṣabhadvīpam āsādya sevyaṃ krauñcaniṣūdanam ||
sarasvatyām upaspṛśya vimānastho virājate ||
auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitam ||
tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate ||
dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ brahmarṣisevitam ||
vājapeyam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ ||
tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ ||
daṇḍārkam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet ||
laveḍikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopasevitām ||
vājapeyam avāpnoti vimānasthaś ca pūjyate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथ ज्येष्ठिलम् आसाद्य तीर्थं परमसंमतम् ॥ उपोष्य रजनीम् एकाम् अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम् ॥ मित्रावरुणयोर् लोकान् आप्नोति पुरुषर्षभ ॥ कन्यासंवेद्यम् आसाद्य नियतो नियताशनः ॥ मनोः प्रजापतेर् लोकान् आप्नोति भरतर्षभ ॥ कन्यायां ये प्रयच्छन्ति पानम् अन्नं च भारत ॥ तद् अक्षयम् इति प्राहुर् ऋषयः संशितव्रताः ॥ निश्चीरां च समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ये तु दानं प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नराः ॥ ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न संशयः ॥ तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयम् अवाप्नुयात् ॥ देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेर् ह्रदम् ॥ यत्र सिद्धिं परां प्राप्तो विश्वामित्रो ऽथ कौशिकः ॥ तत्र मासं वसेद् वीर कौशिक्यां भरतर्षभ ॥ अश्वमेधस्य यत् पुण्यं तन् मासेनाधिगच्छति ॥ सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्रदे ॥ न दुर्गतिम् अवाप्नोति विन्देद् बहु सुवर्णकम् ॥ कुमारम् अभिगत्वा च वीराश्रमनिवासिनम् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥ अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति न च स्वर्गान् निवर्तते ॥ पितामहसरो गत्वा शैलराजप्रतिष्ठितम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणो अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ पितामहस्य सरसः प्रस्रुता लोकपावनी ॥ कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ यत्र स्नात्वा कृतार्थो ऽस्मीत्य् आत्मानम् अवगच्छति ॥ षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ शिखरं वै महादेव्या गौर्यास् त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ समारुह्य नरः श्राद्धः स्तनकुण्डेषु संविशेत् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ॥ हयमेधम् अवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥ ताम्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥ नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं त्रिदशसेवितम् ॥ नरमेधस्य यत् पुण्यं तत् प्राप्नोति कुरूद्वह ॥ कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यारुणयोर् यतः ॥ त्रिरात्रोपोषितो विद्वान् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उर्वशीतीर्थम् आसाद्य ततः सोमाश्रमं बुधः ॥ कुम्भकर्णाश्रमे स्नात्वा पूज्यते भुवि मानवः ॥ स्नात्वा कोकामुखे पुण्ये ब्रह्मचारी यतव्रतः ॥ जातिस्मरत्वं प्राप्नोति दृष्टम् एतत् पुरातने ॥ सकृन् नन्दां समासाद्य कृतात्मा भवति द्विजः ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोकं च गच्छति ॥ ऋषभद्वीपम् आसाद्य सेव्यं क्रौञ्चनिषूदनम् ॥ सरस्वत्याम् उपस्पृश्य विमानस्थो विराजते ॥ औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम् ॥ वाजपेयम् अवाप्नोति नरो नास्त्य् अत्र संशयः ॥ तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः ॥ दण्डार्कम् अभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ लवेडिकां ततो गच्छेत् पुण्यां पुण्योपसेविताम् ॥ वाजपेयम् अवाप्नोति विमानस्थश् च पूज्यते ॥atha jyeṣṭhilam āsādya tīrthaṃ paramasaṃmatam || upoṣya rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet || tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutim || mitrāvaruṇayor lokān āpnoti puruṣarṣabha || kanyāsaṃvedyam āsādya niyato niyatāśanaḥ || manoḥ prajāpater lokān āpnoti bharatarṣabha || kanyāyāṃ ye prayacchanti pānam annaṃ ca bhārata || tad akṣayam iti prāhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ || niścīrāṃ ca samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām || aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || ye tu dānaṃ prayacchanti niścīrāsaṃgame narāḥ || te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ || tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo vājapeyam avāpnuyāt || devakūṭaṃ samāsādya brahmarṣigaṇasevitam || aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || tato gaccheta rājendra kauśikasya muner hradam || yatra siddhiṃ parāṃ prāpto viśvāmitro 'tha kauśikaḥ || tatra māsaṃ vased vīra kauśikyāṃ bharatarṣabha || aśvamedhasya yat puṇyaṃ tan māsenādhigacchati || sarvatīrthavare caiva yo vaseta mahāhrade || na durgatim avāpnoti vinded bahu suvarṇakam || kumāram abhigatvā ca vīrāśramanivāsinam || aśvamedham avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ || agnidhārāṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām || agniṣṭomam avāpnoti na ca svargān nivartate || pitāmahasaro gatvā śailarājapratiṣṭhitam || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo agniṣṭomaphalaṃ labhet || pitāmahasya sarasaḥ prasrutā lokapāvanī || kumāradhārā tatraiva triṣu lokeṣu viśrutā || yatra snātvā kṛtārtho 'smīty ātmānam avagacchati || ṣaṣṭhakālopavāsena mucyate brahmahatyayā || śikharaṃ vai mahādevyā gauryās trailokyaviśrutam || samāruhya naraḥ śrāddhaḥ stanakuṇḍeṣu saṃviśet || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ || hayamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati || tāmrāruṇaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ || aśvamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati || nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ tridaśasevitam || naramedhasya yat puṇyaṃ tat prāpnoti kurūdvaha || kālikāsaṃgame snātvā kauśikyāruṇayor yataḥ || trirātropoṣito vidvān sarvapāpaiḥ pramucyate || urvaśītīrtham āsādya tataḥ somāśramaṃ budhaḥ || kumbhakarṇāśrame snātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ || snātvā kokāmukhe puṇye brahmacārī yatavrataḥ || jātismaratvaṃ prāpnoti dṛṣṭam etat purātane || sakṛn nandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati dvijaḥ || sarvapāpaviśuddhātmā śakralokaṃ ca gacchati || ṛṣabhadvīpam āsādya sevyaṃ krauñcaniṣūdanam || sarasvatyām upaspṛśya vimānastho virājate || auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitam || tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate || dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ brahmarṣisevitam || vājapeyam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ || tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ || daṇḍārkam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet || laveḍikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopasevitām || vājapeyam avāpnoti vimānasthaś ca pūjyate ||Завершая главу, Пуластья называет Джьештхилу, Вишвешвару, Каньясамведью, Нишчиру и её слияние, ашрам Васиштхи, Девакуту, озеро Каушики и Вишвамитры, Сарватиртха-храд, Кумару, Агнидхару, Питамаха-сарас, Кумара-дхару, Шикхару Гаури, Тамраруну, Нандини, Калика-сангаму, Урваши-тиртху, Сомашраму, Кумбхакарна-ашрам, Кокамукху, Нанду, Ришабхадвипу, Ауддалака, Дхармaтиртху, Чампу и Лаведика.

Translation

Джъештхила приносит плод агништомы; видение Вишвешвары с богиней ведёт к мирам Митры и Варуны. Каньясамведья дарует миры Ману-праджапати, а пища и питьё, данные там девушке, считаются неистощимыми. Нишчира даёт ашвамедху и мир Вишну; дар у её слияния ведёт к миру Брахмы. В ашраме Васиштхи омовение приносит ваджапею; Девакута, служимая сонмами брахмариши, даёт ашвамедху и поднимает род. У озера Каушики Вишвамитра достиг высшей сиддхи; месяц пребывания там равен ашвамедхе. В великом озере, лучшем из тиртх, человек избегает дурной участи и получает много золота. Поклонение Кумаре в ашраме героев даёт ашвамедху; Агнидхара ведёт к небесам без возврата. Питамаха-сарас, Кумара-дхара, где человек чувствует: «Я исполнил цель», Шикхара великой Гаури и её грудные пруды, Тамраруна, Нандини, Калика-сангама Каушики и Аруны, Урваши-тиртха, Сомашрама, Күмбхакарна-ашрам, Кокамукха, Нанда, Ришабхадвипа, Ауддалака, Дхарматиртха, Чампа и Лаведика завершают этот ряд. В каждом месте плод различен, но смысл один: очистить человека, укрепить память о высшем и вывести его за пределы дурной участи».

Commentary

Финал главы превращает каталог в карту внутреннего пути: разные тиртхи дают разные плоды, но все они указывают на очищение сознания и движение к Богу.

Version

c605f80db616 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC