Mahabharata 3.82.1-24

Devanāgarī

पुलस्त्य उवाच
ततो गच्छेत धर्मज्ञ धर्मतीर्थं पुरातनम् ॥
तत्र स्नात्वा नरो राजन् धर्मशीलः समाहितः ॥
आसप्तमं कुलं राजन् पुनीते नात्र संशयः ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ कारापतनम् उत्तमम् ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति मुनिलोकं च गच्छति ॥
सौगन्धिकं वनं राजंस् ततो गच्छेत मानवः ॥
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश् च तपोधनाः ॥
सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराः समहोरगाः ॥
तद् वनं प्रविशन्न् एव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ततो हि सा सरिच्छ्रेष्ठा नदीनाम् उत्तमा नदी ॥
प्लक्षाद् देवी स्रुता राजन् महापुण्या सरस्वती ॥
तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान् निःसृते जले ॥
अर्चयित्वा पितॄन् देवान् अश्वमेधफलं लभेत् ॥
ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम् ॥
षट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकाद् इति निश्चयः ॥
कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति ॥
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टम् एतत् पुरातने ॥
सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्चयज्ञां च भारत ॥
अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते ॥
त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थम् आसाद्य भारत ॥
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥
गाणपत्यं स लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः स्थानं सुदुर्लभम् ॥
शाकंभरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रत ॥
आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप ॥
ऋषयो ऽभ्यागतास् तत्र देव्या भक्त्या तपोधनाः ॥
आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत ॥
ततः शाकम्भरीत्य् एव नाम तस्याः प्रतिष्ठितम् ॥
शाकंभरीं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥
त्रिरात्रम् उषितः शाकं भक्षयेन् नियतः शुचिः ॥
शाकाहारस्य यत् सम्यग् वर्षैर् द्वादशभिः फलम् ॥
तत् फलं तस्य भवति देव्याश् छन्देन भारत ॥
ततो गच्छेत् सुवर्णाक्षं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
यत्र विष्णुः प्रसादार्थं रुद्रम् आराधयत् पुरा ॥
वरांश् च सुबहूंल् लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान् ॥
उक्तश् च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत ॥
अपि चास्मत् प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि ॥
त्वन् मुखं च जगत् कृत्स्नं भविष्यति न संशयः ॥
तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥
धूमावतीं ततो गच्छेत् त्रिरत्रोपोषितो नरः ॥
मनसा प्रार्थितान् कामांल् लभते नात्र संशयः ॥
देव्यास् तु दक्षिणार्धेन रथावर्तो नराधिप ॥
तत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥
महादेवप्रसादाद् धि गच्छेत परमां गतिम् ॥
प्रदक्षिणम् उपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ॥
धारां नाम महाप्राज्ञ सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र न शोचति नराधिप ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम् ॥
स्वर्गद्वारेण यत् तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः ॥
तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहितः ॥
पुण्डरीकम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥

Transliteration (IAST)

pulastya uvāca
tato gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanam ||
tatra snātvā naro rājan dharmaśīlaḥ samāhitaḥ ||
āsaptamaṃ kulaṃ rājan punīte nātra saṃśayaḥ ||
tato gaccheta dharmajña kārāpatanam uttamam ||
agniṣṭomam avāpnoti munilokaṃ ca gacchati ||
saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃs tato gaccheta mānavaḥ ||
yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ ||
siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ ||
tad vanaṃ praviśann eva sarvapāpaiḥ pramucyate ||
tato hi sā saricchreṣṭhā nadīnām uttamā nadī ||
plakṣād devī srutā rājan mahāpuṇyā sarasvatī ||
tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkān niḥsṛte jale ||
arcayitvā pitṝn devān aśvamedhaphalaṃ labhet ||
īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabham ||
ṣaṭsu śamyānipāteṣu valmīkād iti niścayaḥ ||
kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati ||
tatra snātvā naravyāghra dṛṣṭam etat purātane ||
sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañcayajñāṃ ca bhārata ||
abhigamya naraśreṣṭha svargaloke mahīyate ||
triśūlakhātaṃ tatraiva tīrtham āsādya bhārata ||
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ ||
gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tyaktvā na saṃśayaḥ ||
tato gaccheta rājendra devyāḥ sthānaṃ sudurlabham ||
śākaṃbharīti vikhyātā triṣu lokeṣu viśrutā ||
divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata ||
āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa ||
ṛṣayo 'bhyāgatās tatra devyā bhaktyā tapodhanāḥ ||
ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata ||
tataḥ śākambharīty eva nāma tasyāḥ pratiṣṭhitam ||
śākaṃbharīṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ ||
trirātram uṣitaḥ śākaṃ bhakṣayen niyataḥ śuciḥ ||
śākāhārasya yat samyag varṣair dvādaśabhiḥ phalam ||
tat phalaṃ tasya bhavati devyāś chandena bhārata ||
tato gacchet suvarṇākṣaṃ triṣu lokeṣu viśrutam ||
yatra viṣṇuḥ prasādārthaṃ rudram ārādhayat purā ||
varāṃś ca subahūṃl lebhe daivateṣu sudurlabhān ||
uktaś ca tripuraghnena parituṣṭena bhārata ||
api cāsmat priyataro loke kṛṣṇa bhaviṣyasi ||
tvan mukhaṃ ca jagat kṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajam ||
aśvamedham avāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati ||
dhūmāvatīṃ tato gacchet triratropoṣito naraḥ ||
manasā prārthitān kāmāṃl labhate nātra saṃśayaḥ ||
devyās tu dakṣiṇārdhena rathāvarto narādhipa ||
tatrāroheta dharmajña śraddadhāno jitendriyaḥ ||
mahādevaprasādād dhi gaccheta paramāṃ gatim ||
pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha ||
dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīm ||
tatra snātvā naravyāghra na śocati narādhipa ||
tato gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirim ||
svargadvāreṇa yat tulyaṃ gaṅgādvāraṃ na saṃśayaḥ ||
tatrābhiṣekaṃ kurvīta koṭitīrthe samāhitaḥ ||
puṇḍarīkam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पुलस्त्य उवाच ततो गच्छेत धर्मज्ञ धर्मतीर्थं पुरातनम् ॥ तत्र स्नात्वा नरो राजन् धर्मशीलः समाहितः ॥ आसप्तमं कुलं राजन् पुनीते नात्र संशयः ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ कारापतनम् उत्तमम् ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति मुनिलोकं च गच्छति ॥ सौगन्धिकं वनं राजंस् ततो गच्छेत मानवः ॥ यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश् च तपोधनाः ॥ सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराः समहोरगाः ॥ तद् वनं प्रविशन्न् एव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ततो हि सा सरिच्छ्रेष्ठा नदीनाम् उत्तमा नदी ॥ प्लक्षाद् देवी स्रुता राजन् महापुण्या सरस्वती ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान् निःसृते जले ॥ अर्चयित्वा पितॄन् देवान् अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम् ॥ षट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकाद् इति निश्चयः ॥ कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति ॥ तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टम् एतत् पुरातने ॥ सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्चयज्ञां च भारत ॥ अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते ॥ त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थम् आसाद्य भारत ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ गाणपत्यं स लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः स्थानं सुदुर्लभम् ॥ शाकंभरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रत ॥ आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप ॥ ऋषयो ऽभ्यागतास् तत्र देव्या भक्त्या तपोधनाः ॥ आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत ॥ ततः शाकम्भरीत्य् एव नाम तस्याः प्रतिष्ठितम् ॥ शाकंभरीं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ त्रिरात्रम् उषितः शाकं भक्षयेन् नियतः शुचिः ॥ शाकाहारस्य यत् सम्यग् वर्षैर् द्वादशभिः फलम् ॥ तत् फलं तस्य भवति देव्याश् छन्देन भारत ॥ ततो गच्छेत् सुवर्णाक्षं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ यत्र विष्णुः प्रसादार्थं रुद्रम् आराधयत् पुरा ॥ वरांश् च सुबहूंल् लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान् ॥ उक्तश् च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत ॥ अपि चास्मत् प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि ॥ त्वन् मुखं च जगत् कृत्स्नं भविष्यति न संशयः ॥ तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥ धूमावतीं ततो गच्छेत् त्रिरत्रोपोषितो नरः ॥ मनसा प्रार्थितान् कामांल् लभते नात्र संशयः ॥ देव्यास् तु दक्षिणार्धेन रथावर्तो नराधिप ॥ तत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥ महादेवप्रसादाद् धि गच्छेत परमां गतिम् ॥ प्रदक्षिणम् उपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ॥ धारां नाम महाप्राज्ञ सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र न शोचति नराधिप ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम् ॥ स्वर्गद्वारेण यत् तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहितः ॥ पुण्डरीकम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥pulastya uvāca tato gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanam || tatra snātvā naro rājan dharmaśīlaḥ samāhitaḥ || āsaptamaṃ kulaṃ rājan punīte nātra saṃśayaḥ || tato gaccheta dharmajña kārāpatanam uttamam || agniṣṭomam avāpnoti munilokaṃ ca gacchati || saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃs tato gaccheta mānavaḥ || yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ || siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ || tad vanaṃ praviśann eva sarvapāpaiḥ pramucyate || tato hi sā saricchreṣṭhā nadīnām uttamā nadī || plakṣād devī srutā rājan mahāpuṇyā sarasvatī || tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkān niḥsṛte jale || arcayitvā pitṝn devān aśvamedhaphalaṃ labhet || īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabham || ṣaṭsu śamyānipāteṣu valmīkād iti niścayaḥ || kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati || tatra snātvā naravyāghra dṛṣṭam etat purātane || sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañcayajñāṃ ca bhārata || abhigamya naraśreṣṭha svargaloke mahīyate || triśūlakhātaṃ tatraiva tīrtham āsādya bhārata || tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ || gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tyaktvā na saṃśayaḥ || tato gaccheta rājendra devyāḥ sthānaṃ sudurlabham || śākaṃbharīti vikhyātā triṣu lokeṣu viśrutā || divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata || āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa || ṛṣayo 'bhyāgatās tatra devyā bhaktyā tapodhanāḥ || ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata || tataḥ śākambharīty eva nāma tasyāḥ pratiṣṭhitam || śākaṃbharīṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ || trirātram uṣitaḥ śākaṃ bhakṣayen niyataḥ śuciḥ || śākāhārasya yat samyag varṣair dvādaśabhiḥ phalam || tat phalaṃ tasya bhavati devyāś chandena bhārata || tato gacchet suvarṇākṣaṃ triṣu lokeṣu viśrutam || yatra viṣṇuḥ prasādārthaṃ rudram ārādhayat purā || varāṃś ca subahūṃl lebhe daivateṣu sudurlabhān || uktaś ca tripuraghnena parituṣṭena bhārata || api cāsmat priyataro loke kṛṣṇa bhaviṣyasi || tvan mukhaṃ ca jagat kṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajam || aśvamedham avāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati || dhūmāvatīṃ tato gacchet triratropoṣito naraḥ || manasā prārthitān kāmāṃl labhate nātra saṃśayaḥ || devyās tu dakṣiṇārdhena rathāvarto narādhipa || tatrāroheta dharmajña śraddadhāno jitendriyaḥ || mahādevaprasādād dhi gaccheta paramāṃ gatim || pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha || dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīm || tatra snātvā naravyāghra na śocati narādhipa || tato gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirim || svargadvāreṇa yat tulyaṃ gaṅgādvāraṃ na saṃśayaḥ || tatrābhiṣekaṃ kurvīta koṭitīrthe samāhitaḥ || puṇḍarīkam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet ||Пуластья перечисляет Дхармaтиртху, Карапатану, Саугандхика-вану, исток Сарасвати из дерева плакша, Ишанадхьушиту, Сугандху, Шатакумбху, Панчаяджню, Тришулaкхату, Шакамбхари, Суварнакшу, Дхумавати, Ратхаварту, Дхару и Гангадвару.

Translation

Пуластья продолжил: «Затем, знаток дхармы, следует идти к древней Дхарматиртхе; кто омоется там, будучи собранным и праведным, очищает свой род до седьмого поколения. Карапатана приносит плод агништомы и миры мудрецов. В Саугандхикаване, куда приходят Брахма, боги, риши, сиддхи, чараны, гандхарвы, киннары и великие наги, человек очищается уже входом. Там из плакши вытекает святая Сарасвати. В водах, вышедших из муравейника, омовение и поклонение предкам и богам дают плод ашвамедхи. Есть там и труднодоступная Ишанадхьушита, где омывшийся получает плод тысячи капил и конской жертвы. Сугандха, Шатакумбха, Панчаяджня, Тришулaкхата и место богини Шакамбхари тоже славны. Богиня тысячу божественных лет питалась травой и так принимала пришедших риши; поэтому она названа Шакамбхари. Кто проведёт там три ночи, чистый и обузданный, получает плод двенадцатилетнего растительного поста. В Суварнакше Вишну некогда ради милости поклонялся Рудре и получил от Трипура-гхны великие дары; там поклонение Вришадхвадже приносит ашвамедху и близость к Ганапати. Дхумавати исполняет желания, Ратхаварта ведёт к высшей цели, Дхара уничтожает грехи, а Гангадвара, равное вратам неба, с Котитиртхой поднимает род».

Commentary

Здесь рядом стоят Вишну, Рудра, богиня, Сарасвати и предки. Святая земля раскрывается как согласие многих форм божественной помощи, а не как соперничество культов.

Version

d9818b63a4a4 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC