Mahabharata 3.82.89-114

Devanāgarī

ततो राजगृहं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ॥
उपस्पृश्य तपोदेषु काक्षीवान् इव मोदते ॥
यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः ॥
यक्षिण्यास् तु प्रसादेन मुच्यते भ्रूणहत्यया ॥
मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
नैत्यकं भुञ्जते यस् तु मणिनागस्य मानवः ॥
दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम् ॥
तत्रोष्य रजनीम् एकां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ततो गच्छेत ब्रह्मर्षेर् गौतमस्य वनं नृप ॥
अहल्याया ह्रदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम् ॥
अभिगम्य श्रियं राजन् विन्दते श्रियम् उत्तमाम् ॥
तत्रोदपानो धर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधम् अवाप्नुयात् ॥
जनकस्य तु राजर्षेः कूपस् त्रिदशपूजितः ॥
तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकम् अवाप्नुयात् ॥
ततो विनशनं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनम् ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति ॥
गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम् ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥
ततो ऽधिवंश्यं धर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम् ॥
गुह्यकेषु महाराज मोदते नात्र संशयः ॥
कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविताम् ॥
पुण्डरीकम् अवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥
ततो विशालाम् आसाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥
अथ माहेश्वरीं धारां समासाद्य नराधिप ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नरः शुचिः ॥
न दुर्गतिम् अवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥
महेश्वरपदं गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः ॥
महेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥
तत्र कोटिस् तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ ॥
कूर्मरूपेण राजेन्द्र असुरेण दुरात्मना ॥
ह्रियमाणाहृता राजन् विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणस् तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर ॥
पुण्डरीकम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य तु ॥
सदा संनिहितो यत्र हरिर् वसति भारत ॥
शालग्राम इति ख्यातो विष्णोर् अद्भुतकर्मणः ॥
अभिगम्य त्रिलोकेशं वरदं विष्णुम् अव्ययम् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
तत्रोदपानो धर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनः ॥
समुद्रास् तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा ॥
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिम् अवाप्नुयात् ॥
अभिगम्य महादेवं वरदं विष्णुम् अव्ययम् ॥
विराजति यथा सोम ऋणैर् मुक्तो युधिष्ठिर ॥
जातिस्मर उपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः ॥
जातिस्मरत्वं प्राप्नोति स्नात्वा तत्र न संशयः ॥
वटेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा तु केशवम् ॥
ईप्सितांल् लभते कामान् उपवासान् न संशयः ॥
ततस् तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ॥
अभिवाद्य हरिं देवं न दुर्गतिम् अवाप्नुयात् ॥
भरतस्याश्रमं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ॥
कौशिकीं तत्र सेवेत महापातकनाशिनीम् ॥
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ चम्पकारण्यम् उत्तमम् ॥
तत्रोष्य रजनीम् एकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥

Transliteration (IAST)

tato rājagṛhaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa ||
upaspṛśya tapodeṣu kākṣīvān iva modate ||
yakṣiṇyā naityakaṃ tatra prāśnīta puruṣaḥ śuciḥ ||
yakṣiṇyās tu prasādena mucyate bhrūṇahatyayā ||
maṇināgaṃ tato gatvā gosahasraphalaṃ labhet ||
naityakaṃ bhuñjate yas tu maṇināgasya mānavaḥ ||
daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya kramate viṣam ||
tatroṣya rajanīm ekāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate ||
tato gaccheta brahmarṣer gautamasya vanaṃ nṛpa ||
ahalyāyā hrade snātvā vrajeta paramāṃ gatim ||
abhigamya śriyaṃ rājan vindate śriyam uttamām ||
tatrodapāno dharmajña triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedham avāpnuyāt ||
janakasya tu rājarṣeḥ kūpas tridaśapūjitaḥ ||
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulokam avāpnuyāt ||
tato vinaśanaṃ gacchet sarvapāpapramocanam ||
vājapeyam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati ||
gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalodbhavām ||
vājapeyam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati ||
tato 'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapovanam ||
guhyakeṣu mahārāja modate nātra saṃśayaḥ ||
kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitām ||
puṇḍarīkam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati ||
tato viśālām āsādya nadīṃ trailokyaviśrutām ||
agniṣṭomam avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati ||
atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa ||
aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet ||
divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ ||
na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati ||
maheśvarapadaṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ ||
maheśvarapade snātvā vājimedhaphalaṃ labhet ||
tatra koṭis tu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha ||
kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā ||
hriyamāṇāhṛtā rājan viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇas tīrthakoṭyāṃ yudhiṣṭhira ||
puṇḍarīkam avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati ||
tato gaccheta rājendra sthānaṃ nārāyaṇasya tu ||
sadā saṃnihito yatra harir vasati bhārata ||
śālagrāma iti khyāto viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ ||
abhigamya trilokeśaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam ||
aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati ||
tatrodapāno dharmajña sarvapāpapramocanaḥ ||
samudrās tatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā ||
tatropaspṛśya rājendra na durgatim avāpnuyāt ||
abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam ||
virājati yathā soma ṛṇair mukto yudhiṣṭhira ||
jātismara upaspṛśya śuciḥ prayatamānasaḥ ||
jātismaratvaṃ prāpnoti snātvā tatra na saṃśayaḥ ||
vaṭeśvarapuraṃ gatvā arcayitvā tu keśavam ||
īpsitāṃl labhate kāmān upavāsān na saṃśayaḥ ||
tatas tu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramocanam ||
abhivādya hariṃ devaṃ na durgatim avāpnuyāt ||
bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramocanam ||
kauśikīṃ tatra seveta mahāpātakanāśinīm ||
rājasūyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ||
tato gaccheta dharmajña campakāraṇyam uttamam ||
tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो राजगृहं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ॥ उपस्पृश्य तपोदेषु काक्षीवान् इव मोदते ॥ यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः ॥ यक्षिण्यास् तु प्रसादेन मुच्यते भ्रूणहत्यया ॥ मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ नैत्यकं भुञ्जते यस् तु मणिनागस्य मानवः ॥ दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम् ॥ तत्रोष्य रजनीम् एकां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ततो गच्छेत ब्रह्मर्षेर् गौतमस्य वनं नृप ॥ अहल्याया ह्रदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम् ॥ अभिगम्य श्रियं राजन् विन्दते श्रियम् उत्तमाम् ॥ तत्रोदपानो धर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधम् अवाप्नुयात् ॥ जनकस्य तु राजर्षेः कूपस् त्रिदशपूजितः ॥ तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकम् अवाप्नुयात् ॥ ततो विनशनं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनम् ॥ वाजपेयम् अवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति ॥ गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम् ॥ वाजपेयम् अवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ततो ऽधिवंश्यं धर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम् ॥ गुह्यकेषु महाराज मोदते नात्र संशयः ॥ कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविताम् ॥ पुण्डरीकम् अवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ततो विशालाम् आसाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ अथ माहेश्वरीं धारां समासाद्य नराधिप ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नरः शुचिः ॥ न दुर्गतिम् अवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥ महेश्वरपदं गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः ॥ महेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ तत्र कोटिस् तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ ॥ कूर्मरूपेण राजेन्द्र असुरेण दुरात्मना ॥ ह्रियमाणाहृता राजन् विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ तत्राभिषेकं कुर्वाणस् तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर ॥ पुण्डरीकम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य तु ॥ सदा संनिहितो यत्र हरिर् वसति भारत ॥ शालग्राम इति ख्यातो विष्णोर् अद्भुतकर्मणः ॥ अभिगम्य त्रिलोकेशं वरदं विष्णुम् अव्ययम् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ तत्रोदपानो धर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनः ॥ समुद्रास् तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा ॥ तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिम् अवाप्नुयात् ॥ अभिगम्य महादेवं वरदं विष्णुम् अव्ययम् ॥ विराजति यथा सोम ऋणैर् मुक्तो युधिष्ठिर ॥ जातिस्मर उपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः ॥ जातिस्मरत्वं प्राप्नोति स्नात्वा तत्र न संशयः ॥ वटेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा तु केशवम् ॥ ईप्सितांल् लभते कामान् उपवासान् न संशयः ॥ ततस् तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ॥ अभिवाद्य हरिं देवं न दुर्गतिम् अवाप्नुयात् ॥ भरतस्याश्रमं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ॥ कौशिकीं तत्र सेवेत महापातकनाशिनीम् ॥ राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ चम्पकारण्यम् उत्तमम् ॥ तत्रोष्य रजनीम् एकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥tato rājagṛhaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa || upaspṛśya tapodeṣu kākṣīvān iva modate || yakṣiṇyā naityakaṃ tatra prāśnīta puruṣaḥ śuciḥ || yakṣiṇyās tu prasādena mucyate bhrūṇahatyayā || maṇināgaṃ tato gatvā gosahasraphalaṃ labhet || naityakaṃ bhuñjate yas tu maṇināgasya mānavaḥ || daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya kramate viṣam || tatroṣya rajanīm ekāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || tato gaccheta brahmarṣer gautamasya vanaṃ nṛpa || ahalyāyā hrade snātvā vrajeta paramāṃ gatim || abhigamya śriyaṃ rājan vindate śriyam uttamām || tatrodapāno dharmajña triṣu lokeṣu viśrutaḥ || tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedham avāpnuyāt || janakasya tu rājarṣeḥ kūpas tridaśapūjitaḥ || tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulokam avāpnuyāt || tato vinaśanaṃ gacchet sarvapāpapramocanam || vājapeyam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati || gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalodbhavām || vājapeyam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || tato 'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapovanam || guhyakeṣu mahārāja modate nātra saṃśayaḥ || kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitām || puṇḍarīkam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || tato viśālām āsādya nadīṃ trailokyaviśrutām || agniṣṭomam avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa || aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ || na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati || maheśvarapadaṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ || maheśvarapade snātvā vājimedhaphalaṃ labhet || tatra koṭis tu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha || kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā || hriyamāṇāhṛtā rājan viṣṇunā prabhaviṣṇunā || tatrābhiṣekaṃ kurvāṇas tīrthakoṭyāṃ yudhiṣṭhira || puṇḍarīkam avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || tato gaccheta rājendra sthānaṃ nārāyaṇasya tu || sadā saṃnihito yatra harir vasati bhārata || śālagrāma iti khyāto viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ || abhigamya trilokeśaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam || aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || tatrodapāno dharmajña sarvapāpapramocanaḥ || samudrās tatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā || tatropaspṛśya rājendra na durgatim avāpnuyāt || abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam || virājati yathā soma ṛṇair mukto yudhiṣṭhira || jātismara upaspṛśya śuciḥ prayatamānasaḥ || jātismaratvaṃ prāpnoti snātvā tatra na saṃśayaḥ || vaṭeśvarapuraṃ gatvā arcayitvā tu keśavam || īpsitāṃl labhate kāmān upavāsān na saṃśayaḥ || tatas tu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramocanam || abhivādya hariṃ devaṃ na durgatim avāpnuyāt || bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramocanam || kauśikīṃ tatra seveta mahāpātakanāśinīm || rājasūyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || tato gaccheta dharmajña campakāraṇyam uttamam || tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet ||Следуют Раджагриха, Якшини, Манинага, лес Гаутамы и Ахалья-храда, священный колодец, колодец Джанаки, Винашана, Гандаки, Адхиваншья, Кампана, Вишала, Махешвари-дхара, Пушкарини богов, Махешвара-пада, Котитиртха, место Нараяны в Шалаграме, колодец четырёх океанов, Джатисмара, Ватешварапура, Вамана, ашрам Бхараты и Чампакаранья.

Translation

В Раджагрихе паломник, прикоснувшись к священным местам, радуется, как Какшиван. У Якшини её милостью очищаются от тяжкого греха. Манинага защищает даже от яда змеи. В лесу Гаутамы омовение в озере Ахальи ведёт к высшей цели и приносит красоту; знаменитый колодец даёт плод ашвамедхи, а колодец царя-риши Джанаки — мир Вишну. Винашана освобождает от грехов и ведёт к миру Сомы; Гандаки, рождающая воды всех тиртх, даёт ваджапею и мир Солнца; Адхиваншья, Кампана, Вишала, Махешвари-дхара, Пушкарини небожителей и Махешвара-пада приносят плоды жертв и поднимают род. В Котитиртхе Вишну некогда вернул тиртхи, похищенные дурным асуром в облике черепахи; омовение там ведёт к миру Вишну. Затем следует место Нараяны, называемое Шалаграма, где всегда пребывает Хари; поклонение вечному Вишну, владыке трёх миров и дарителю благ, даёт ашвамедху и мир Вишну. Там же есть колодец, где всегда присутствуют четыре океана; прикосновение к нему избавляет от дурной участи. Джатисмара возвращает память прежних рождений, Ватешварапура с поклонением Кешаве исполняет желания, Вамана очищает от всех грехов через поклонение Хари, ашрам Бхараты и Каушики уничтожают великие падения, а Чампакаранья даёт плод тысячи коров».

Commentary

Шалаграма стоит в центре этого ряда как место постоянного присутствия Хари. Тиртха становится высшей не количеством заслуг, а тем, что обращает путника к Нараяне.

Version

b9abe9e07ba8 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC