गङ्गोद्भेदं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
वाजपेयम् अवाप्नोति ब्रह्मभूतश् च जायते ॥
सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत् पितृदेवताः ॥
सारस्वतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः ॥
ततश् च बाहुदां गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः ॥
देवसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
ततश् चीरवतीं गच्छेत् पुण्यां पुण्यतमैर् वृताम् ॥
पितृदेवार्चनरतो वाजपेयम् अवाप्नुयात् ॥
विमलाशोकम् आसाद्य विराजति यथा शशी ॥
तत्रोष्य रजनीम् एकां स्वर्गलोके महीयते ॥
गोप्रतारं ततो गच्छेत् सरय्वास् तीर्थम् उत्तमम् ॥
यत्र रामो गतः स्वर्गं सभृत्यबलवाहनः ॥
देहं त्यक्त्वा दिवं यातस् तस्य तीर्थस्य तेजसा ॥
रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच् च भारत ॥
तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा गोप्रतारे नराधिप ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते ॥
रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥
शतसाहस्रिकं तत्र तीर्थं भरतसत्तम ॥
तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः ॥
गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम् अनुत्तमम् ॥
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा अर्चयित्वा गुहं नृप ॥
गोसहस्रफलं विन्देत् तेजस्वी च भवेन् नरः ॥
ततो वाराणसीं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम् ॥
कपिलाह्रदे नरः स्नात्वा राजसूयफलं लभेत् ॥
मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थम् आसाद्य दुर्लभम् ॥
गोमतीगङ्गयोश् चैव संगमे लोकविश्रुते ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
ततो गयां समासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति गमनाद् एव भारत ॥
तत्राक्षयवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
पितॄणां तत्र वै दत्तम् अक्षयं भवति प्रभो ॥
महानद्याम् उपस्पृश्य तर्पयेत् पितृदेवताः ॥
अक्षयान् प्राप्नुयाल् लोकान् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
ततो ब्रह्मसरो गच्छेद् धर्मारण्योपशोभितम् ॥
पौण्डरीकम् अवाप्नोति प्रभाताम् एव शर्वरीम् ॥
तस्मिन् सरसि राजेन्द्र ब्रह्मणो यूप उच्छ्रितः ॥
यूपं प्रदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र धेनुकां लोकविश्रुताम् ॥
एकरात्रोषितो राजन् प्रयच्छेत् तिलधेनुकाम् ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद् ध्रुवम् ॥
तत्र चिह्नं महाराज अद्यापि हि न संशयः ॥
कपिला सह वत्सेन पर्वते विचरत्य् उत ॥
सवत्सायाः पदानि स्म दृश्यन्ते ऽद्यापि भारत ॥
तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम ॥
यत् किं चिद् अशुभं कर्म तत् प्रणश्यति भारत ॥
ततो गृध्रवटं गच्छेत् स्थानं देवस्य धीमतः ॥
स्नायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम् ॥
ब्राह्मणेन भवेच् चीर्णं व्रतं द्वादशवार्षिकम् ॥
इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति ॥
गच्छेत तत उद्यन्तं पर्वतं गीतनादितम् ॥
सावित्रं तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षभ ॥
तत्र संध्याम् उपासीत ब्राह्मणः संशितव्रतः ॥
उपास्ता च भवेत् संध्या तेन द्वादशवार्षिकी ॥
योनिद्वारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ ॥
तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकरात् ॥
कृष्णशुक्लाव् उभौ पक्षौ गयायां यो वसेन् नरः ॥
पुनात्य् आसप्तमं राजन् कुलं नास्त्य् अत्र संशयः ॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ॥
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषम् उत्सृजेत् ॥
ततः फल्गुं व्रजेद् राजंस् तीर्थसेवी नराधिप ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति सिद्धिं च महतीं व्रजेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मपृष्ठं समाहितः ॥
यत्र धर्मो महाराज नित्यम् आस्ते युधिष्ठिर ॥
अभिगम्य ततस् तत्र वाजिमेधफलं लभेत् ॥
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस् तीर्थम् उत्तमम् ॥
तत्रार्चयित्वा राजेन्द्र ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
gaṅgodbhedaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ ||
vājapeyam avāpnoti brahmabhūtaś ca jāyate ||
sarasvatīṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ ||
sārasvateṣu lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ ||
tataś ca bāhudāṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ ||
devasatrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ||
tataś cīravatīṃ gacchet puṇyāṃ puṇyatamair vṛtām ||
pitṛdevārcanarato vājapeyam avāpnuyāt ||
vimalāśokam āsādya virājati yathā śaśī ||
tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate ||
gopratāraṃ tato gacchet sarayvās tīrtham uttamam ||
yatra rāmo gataḥ svargaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ ||
dehaṃ tyaktvā divaṃ yātas tasya tīrthasya tejasā ||
rāmasya ca prasādena vyavasāyāc ca bhārata ||
tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā gopratāre narādhipa ||
sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate ||
rāmatīrthe naraḥ snātvā gomatyāṃ kurunandana ||
aśvamedham avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ ||
śatasāhasrikaṃ tatra tīrthaṃ bharatasattama ||
tatropasparśanaṃ kṛtvā niyato niyatāśanaḥ ||
gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnoti bharatarṣabha ||
tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam ||
koṭitīrthe naraḥ snātvā arcayitvā guhaṃ nṛpa ||
gosahasraphalaṃ vindet tejasvī ca bhaven naraḥ ||
tato vārāṇasīṃ gatvā arcayitvā vṛṣadhvajam ||
kapilāhrade naraḥ snātvā rājasūyaphalaṃ labhet ||
mārkaṇḍeyasya rājendra tīrtham āsādya durlabham ||
gomatīgaṅgayoś caiva saṃgame lokaviśrute ||
agniṣṭomam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet ||
tato gayāṃ samāsādya brahmacārī jitendriyaḥ ||
aśvamedham avāpnoti gamanād eva bhārata ||
tatrākṣayavaṭo nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
pitṝṇāṃ tatra vai dattam akṣayaṃ bhavati prabho ||
mahānadyām upaspṛśya tarpayet pitṛdevatāḥ ||
akṣayān prāpnuyāl lokān kulaṃ caiva samuddharet ||
tato brahmasaro gacched dharmāraṇyopaśobhitam ||
pauṇḍarīkam avāpnoti prabhātām eva śarvarīm ||
tasmin sarasi rājendra brahmaṇo yūpa ucchritaḥ ||
yūpaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labhet ||
tato gaccheta rājendra dhenukāṃ lokaviśrutām ||
ekarātroṣito rājan prayacchet tiladhenukām ||
sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ vrajed dhruvam ||
tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi hi na saṃśayaḥ ||
kapilā saha vatsena parvate vicaraty uta ||
savatsāyāḥ padāni sma dṛśyante 'dyāpi bhārata ||
teṣūpaspṛśya rājendra padeṣu nṛpasattama ||
yat kiṃ cid aśubhaṃ karma tat praṇaśyati bhārata ||
tato gṛdhravaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ ||
snāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajam ||
brāhmaṇena bhavec cīrṇaṃ vrataṃ dvādaśavārṣikam ||
itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ praṇaśyati ||
gaccheta tata udyantaṃ parvataṃ gītanāditam ||
sāvitraṃ tu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha ||
tatra saṃdhyām upāsīta brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ ||
upāstā ca bhavet saṃdhyā tena dvādaśavārṣikī ||
yonidvāraṃ ca tatraiva viśrutaṃ bharatarṣabha ||
tatrābhigamya mucyeta puruṣo yonisaṃkarāt ||
kṛṣṇaśuklāv ubhau pakṣau gayāyāṃ yo vasen naraḥ ||
punāty āsaptamaṃ rājan kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ ||
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet ||
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet ||
tataḥ phalguṃ vrajed rājaṃs tīrthasevī narādhipa ||
aśvamedham avāpnoti siddhiṃ ca mahatīṃ vrajet ||
tato gaccheta rājendra dharmapṛṣṭhaṃ samāhitaḥ ||
yatra dharmo mahārāja nityam āste yudhiṣṭhira ||
abhigamya tatas tatra vājimedhaphalaṃ labhet ||
tato gaccheta rājendra brahmaṇas tīrtham uttamam ||
tatrārcayitvā rājendra brahmāṇam amitaujasam ||
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ||
At Gangodbheda a three-day fast bestows the vajapeya and a state like that of Brahman. Sarasvati, Bahuda, Chiravati, Vimalashoka, Gopratara on the Sarayu, where Rama, together with his servants, army and chariots, departed to heaven, Ramatirtha on the Gomati, Shatasahasrika, Bhartristhana, Varanasi with worship of Vrishadhvaja and bathing in Kapila-hrada, the tirtha of Markandeya at the confluence of the Gomati and the Ganga — all these places purify, yield the fruits of sacrifices and raise up one's lineage. Then the pilgrim comes to Gaya: even the journey there gives the fruit of the ashvamedha. There stands Akshayavata; whatever is given to the ancestors there becomes imperishable. Bathing in the Mahanadi and satisfying the ancestors and gods bestows imperishable worlds. At Brahmasara, by the sacrificial post of Brahma, circumambulation yields the fruit of the vajapeya. At Dhenuka one should spend a night and give a cow made of sesame; there the footprints of a cow with her calf are still seen to this day, and touching them destroys evil. At Gridhravata, by the place of Mahadeva, bathing in ashes equals a many-years' vow. At Udyanta the footprint of Savitra is seen; at Yonidvara a man is freed from the confusion of birth, and dwelling at Gaya through both halves of the month purifies one's lineage to the seventh generation. Not without reason did the ancients say: let a man wish for many sons, if even one of them will go to Gaya, perform the ashvamedha, or release a blue bull. Phalgu bestows great accomplishment, Dharmaprishtha the fruit of the ashvamedha, and the tirtha of Brahma the fruit of the rajasuya and the ashvamedha.
a8e2b2c63565 · published Jul 16, 2026, 5:06:17 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
Gaya underscores one's responsibility before the ancestors: the spiritual journey does not tear a person away from his lineage but makes him able to answer for the life he has received.