Mahabharata 3.83.65-95

Devanāgarī

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागम् ऋषिसंस्तुतम् ॥
यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश् च सदिगीश्वराः ॥
लोकपालाश् च साध्याश् च नैरृताः पितरस् तथा ॥
सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः ॥
अङ्गिरःप्रमुखाश् चैव तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे ॥
तथा नागाः सुपर्णाश् च सिद्धाश् चक्रचरास् तथा ॥
सरितः सागराश् चैव गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥
हरिश् च भगवान् आस्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ॥
तत्र त्रीण्य् अग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी ॥
प्रयागाद् अभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ॥
तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ॥
गङ्गायमुनयोर् मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् ॥
प्रयागं जघनस्यान्तम् उपस्थम् ऋषयो विदुः ॥
प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा ॥
तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः ॥
तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर ॥
प्रजापतिम् उपासन्ते ऋषयश् च महाव्रताः ॥
यजन्ते क्रतुभिर् देवास् तथा चक्रचरा नृप ॥
ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत ॥
प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्य् अधिकं विभो ॥
श्रवणात् तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनाद् अपि ॥
मृत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते ॥
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः ॥
पुण्यं स फलम् आप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥
एषा यजनभूमिर् हि देवानाम् अपि सत्कृता ॥
तत्र दत्तं सूक्ष्मम् अपि महद् भवति भारत ॥
न वेदवचनात् तात न लोकवचनाद् अपि ॥
मतिर् उत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥
दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्त्यस् तथापराः ॥
येषां सांनिध्यम् अत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन ॥
चातुर्वेदे च यत् पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् ॥
स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥
तत्र भोगवती नाम वासुकेस् तीर्थम् उत्तमम् ॥
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् सो ऽश्वमेधम् अवाप्नुयात् ॥
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥
यत्र गङ्गा महाराज स देशस् तत् तपोवनम् ॥
सिद्धक्षेत्रं तु तज् ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ॥
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनाम् आत्मजस्य च ॥
सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च ॥
इदं धर्म्यम् इदं पुण्यम् इदं मेध्यम् इदं सुखम् ॥
इदं स्वर्ग्यम् इदं रम्यम् इदं पावनम् उत्तमम् ॥
महर्षीणाम् इदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ॥
अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वम् अवाप्नुयात् ॥
यश् चेदं शृणुयान् नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः ॥
जातीः स स्मरते बह्वीर् नाकपृष्ठे च मोदते ॥
गम्यान्य् अपि च तीर्थानि कीर्तितान्य् अगमानि च ॥
मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ॥
एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ॥
ऋषिभिर् देवकल्पैश् च श्रितानि सुकृतैषिभिः ॥
एवं त्वम् अपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत ॥
व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते ॥
भावितैः कारणैः पूर्वम् आस्तिक्याच् छ्रुतिदर्शनात् ॥
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः ॥
नाव्रतो नाकृतात्मा च नाशुचिर् न च तस्करः ॥
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर् नरः ॥
त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना ॥
पितरस् तारितास् तात सर्वे च प्रपितामहाः ॥
पितामहपुरोगाश् च देवाः सर्षिगणा नृप ॥
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यम् एवाभितोषिताः ॥
अवाप्स्यसि च लोकान् वै वसूनां वासवोपम ॥
कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम् ॥

Transliteration (IAST)

tato gaccheta rājendra prayāgam ṛṣisaṃstutam ||
yatra brahmādayo devā diśaś ca sadigīśvarāḥ ||
lokapālāś ca sādhyāś ca nairṛtāḥ pitaras tathā ||
sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ ||
aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā brahmarṣayo 'pare ||
tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā ||
saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsarasas tathā ||
hariś ca bhagavān āste prajāpatipuraskṛtaḥ ||
tatra trīṇy agnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī ||
prayāgād abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā ||
tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā ||
yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī ||
gaṅgāyamunayor madhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam ||
prayāgaṃ jaghanasyāntam upastham ṛṣayo viduḥ ||
prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā ||
tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ ||
tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimanto yudhiṣṭhira ||
prajāpatim upāsante ṛṣayaś ca mahāvratāḥ ||
yajante kratubhir devās tathā cakracarā nṛpa ||
tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata ||
prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavaty adhikaṃ vibho ||
śravaṇāt tasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanād api ||
mṛttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate ||
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ ||
puṇyaṃ sa phalam āpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ ||
eṣā yajanabhūmir hi devānām api satkṛtā ||
tatra dattaṃ sūkṣmam api mahad bhavati bhārata ||
na vedavacanāt tāta na lokavacanād api ||
matir utkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati ||
daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭtyas tathāparāḥ ||
yeṣāṃ sāṃnidhyam atraiva kīrtitaṃ kurunandana ||
cāturvede ca yat puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat ||
snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame ||
tatra bhogavatī nāma vāsukes tīrtham uttamam ||
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt so 'śvamedham avāpnuyāt ||
tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana ||
yatra gaṅgā mahārāja sa deśas tat tapovanam ||
siddhakṣetraṃ tu taj jñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam ||
idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya ca ||
suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya ca ||
idaṃ dharmyam idaṃ puṇyam idaṃ medhyam idaṃ sukham ||
idaṃ svargyam idaṃ ramyam idaṃ pāvanam uttamam ||
maharṣīṇām idaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam ||
adhītya dvijamadhye ca nirmalatvam avāpnuyāt ||
yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ ||
jātīḥ sa smarate bahvīr nākapṛṣṭhe ca modate ||
gamyāny api ca tīrthāni kīrtitāny agamāni ca ||
manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā ||
etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ ||
ṛṣibhir devakalpaiś ca śritāni sukṛtaiṣibhiḥ ||
evaṃ tvam api kauravya vidhinānena suvrata ||
vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate ||
bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvam āstikyāc chrutidarśanāt ||
prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ ||
nāvrato nākṛtātmā ca nāśucir na ca taskaraḥ ||
snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ ||
tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā ||
pitaras tāritās tāta sarve ca prapitāmahāḥ ||
pitāmahapurogāś ca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa ||
tava dharmeṇa dharmajña nityam evābhitoṣitāḥ ||
avāpsyasi ca lokān vai vasūnāṃ vāsavopama ||
kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागम् ऋषिसंस्तुतम् ॥ यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश् च सदिगीश्वराः ॥ लोकपालाश् च साध्याश् च नैरृताः पितरस् तथा ॥ सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः ॥ अङ्गिरःप्रमुखाश् चैव तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे ॥ तथा नागाः सुपर्णाश् च सिद्धाश् चक्रचरास् तथा ॥ सरितः सागराश् चैव गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥ हरिश् च भगवान् आस्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ॥ तत्र त्रीण्य् अग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी ॥ प्रयागाद् अभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ॥ तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ॥ गङ्गायमुनयोर् मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् ॥ प्रयागं जघनस्यान्तम् उपस्थम् ऋषयो विदुः ॥ प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा ॥ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः ॥ तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर ॥ प्रजापतिम् उपासन्ते ऋषयश् च महाव्रताः ॥ यजन्ते क्रतुभिर् देवास् तथा चक्रचरा नृप ॥ ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत ॥ प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्य् अधिकं विभो ॥ श्रवणात् तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनाद् अपि ॥ मृत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते ॥ तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः ॥ पुण्यं स फलम् आप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ एषा यजनभूमिर् हि देवानाम् अपि सत्कृता ॥ तत्र दत्तं सूक्ष्मम् अपि महद् भवति भारत ॥ न वेदवचनात् तात न लोकवचनाद् अपि ॥ मतिर् उत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥ दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्त्यस् तथापराः ॥ येषां सांनिध्यम् अत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन ॥ चातुर्वेदे च यत् पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् ॥ स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥ तत्र भोगवती नाम वासुकेस् तीर्थम् उत्तमम् ॥ तत्राभिषेकं यः कुर्यात् सो ऽश्वमेधम् अवाप्नुयात् ॥ तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥ यत्र गङ्गा महाराज स देशस् तत् तपोवनम् ॥ सिद्धक्षेत्रं तु तज् ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ॥ इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनाम् आत्मजस्य च ॥ सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च ॥ इदं धर्म्यम् इदं पुण्यम् इदं मेध्यम् इदं सुखम् ॥ इदं स्वर्ग्यम् इदं रम्यम् इदं पावनम् उत्तमम् ॥ महर्षीणाम् इदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ॥ अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वम् अवाप्नुयात् ॥ यश् चेदं शृणुयान् नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः ॥ जातीः स स्मरते बह्वीर् नाकपृष्ठे च मोदते ॥ गम्यान्य् अपि च तीर्थानि कीर्तितान्य् अगमानि च ॥ मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ॥ एतानि वसुभिः साध्यैर् आदित्यैर् मरुदश्विभिः ॥ ऋषिभिर् देवकल्पैश् च श्रितानि सुकृतैषिभिः ॥ एवं त्वम् अपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत ॥ व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते ॥ भावितैः कारणैः पूर्वम् आस्तिक्याच् छ्रुतिदर्शनात् ॥ प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः ॥ नाव्रतो नाकृतात्मा च नाशुचिर् न च तस्करः ॥ स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर् नरः ॥ त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना ॥ पितरस् तारितास् तात सर्वे च प्रपितामहाः ॥ पितामहपुरोगाश् च देवाः सर्षिगणा नृप ॥ तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यम् एवाभितोषिताः ॥ अवाप्स्यसि च लोकान् वै वसूनां वासवोपम ॥ कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम् ॥tato gaccheta rājendra prayāgam ṛṣisaṃstutam || yatra brahmādayo devā diśaś ca sadigīśvarāḥ || lokapālāś ca sādhyāś ca nairṛtāḥ pitaras tathā || sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ || aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā brahmarṣayo 'pare || tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā || saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsarasas tathā || hariś ca bhagavān āste prajāpatipuraskṛtaḥ || tatra trīṇy agnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī || prayāgād abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā || tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā || yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī || gaṅgāyamunayor madhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam || prayāgaṃ jaghanasyāntam upastham ṛṣayo viduḥ || prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā || tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ || tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimanto yudhiṣṭhira || prajāpatim upāsante ṛṣayaś ca mahāvratāḥ || yajante kratubhir devās tathā cakracarā nṛpa || tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata || prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavaty adhikaṃ vibho || śravaṇāt tasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanād api || mṛttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate || tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ || puṇyaṃ sa phalam āpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ || eṣā yajanabhūmir hi devānām api satkṛtā || tatra dattaṃ sūkṣmam api mahad bhavati bhārata || na vedavacanāt tāta na lokavacanād api || matir utkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati || daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭtyas tathāparāḥ || yeṣāṃ sāṃnidhyam atraiva kīrtitaṃ kurunandana || cāturvede ca yat puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat || snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame || tatra bhogavatī nāma vāsukes tīrtham uttamam || tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt so 'śvamedham avāpnuyāt || tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam || daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana || yatra gaṅgā mahārāja sa deśas tat tapovanam || siddhakṣetraṃ tu taj jñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam || idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya ca || suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya ca || idaṃ dharmyam idaṃ puṇyam idaṃ medhyam idaṃ sukham || idaṃ svargyam idaṃ ramyam idaṃ pāvanam uttamam || maharṣīṇām idaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam || adhītya dvijamadhye ca nirmalatvam avāpnuyāt || yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ || jātīḥ sa smarate bahvīr nākapṛṣṭhe ca modate || gamyāny api ca tīrthāni kīrtitāny agamāni ca || manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā || etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ || ṛṣibhir devakalpaiś ca śritāni sukṛtaiṣibhiḥ || evaṃ tvam api kauravya vidhinānena suvrata || vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate || bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvam āstikyāc chrutidarśanāt || prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ || nāvrato nākṛtātmā ca nāśucir na ca taskaraḥ || snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ || tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā || pitaras tāritās tāta sarve ca prapitāmahāḥ || pitāmahapurogāś ca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa || tava dharmeṇa dharmajña nityam evābhitoṣitāḥ || avāpsyasi ca lokān vai vasūnāṃ vāsavopama || kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm ||Пуластья подробно прославляет Праягу: там пребывают Брахма, боги, хранители сторон, предки, риши, наги, реки, океаны, Ганга, Ямуна и Хари; Праяга считается веди Праджапати и лучшей из тиртх; даже слух, имя или глина Праяги очищают; затем подводится итог: идти нужно с обетом и чистотой, а Юдхиштхире обещаны великие миры и слава.

Translation

Затем следует идти к Праяге, восхвалённой риши. Там пребывают Брахма и боги, стороны света с их владыками, локапалы, садхьи, предки, Санаткумара и великие риши, Ангирас и другие брахмариши, наги, супарны, сиддхи, реки, океаны, гандхарвы и апсары; там находится и благой Хари вместе с Праджапати. Между тремя огненными ямами течёт Джахнави, вышедшая из Праяги во главе всех тиртх; там знаменитая дочь Солнца, Ямуна, соединяется с Гангой, очищающей мир. Пространство между Гангой и Ямуной названо чреслами земли, а Праяга — их священной серединой; Праяга с Пратиштханой, Камбалой, Ашватарой, Бхогавати и Веди называется алтарём Праджапати. Там Веды и жертвы, принявшие форму, почитают Праджапати, и боги совершают жертвоприношения. Нет места святее Праяги в трёх мирах: он выше всех тиртх. От одного слышания о нём, произнесения его имени или прикосновения к его глине человек освобождается от греха. Омовение в слиянии даёт плод раджасуи и ашвамедхи; малый дар там становится великим. Не следует сомневаться в смерти в Праяге ни из-за слов Вед, ни из-за людских речей. Всё, что обретается знанием четырёх Вед и правдивостью, достигается омовением в слиянии Ганги и Ямуны. В Бхогавати Васуки, в Хамсапрапатане и в Дашашвамедхике также великие плоды. Где течёт Ганга, та земля — тапованa; это следует говорить достойным, чистым, сыну, другу и верному ученику. Это учение праведно, свято, чисто, радостно, ведёт к небу и освобождает от грехов. Даже те тиртхи, куда невозможно добраться телом, следует проходить умом, видя их как все святыни. Ты же, Кауравья, иди к ним по этому правилу: святость возрастает святостью. Не необузданный, нечистый, вор или кривомысленный омывается в тиртхах, а человек с обетом и очищенным сердцем. Ты, праведный Юдхиштхира, уже своей дхармой радуешь богов и предков; достигнешь миров Васу и обретёшь великую славу».

Commentary

Праяга становится богословским центром каталога: здесь сходятся воды, Веды, жертва, Хари и предки. Слияние рек раскрывает образ внутреннего соединения знания, веры и очищения.

Version

cc33f50e08f8 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC