Mahabharata 3.83.96-114

Devanāgarī

नारद उवाच
एवम् उक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवान् ऋषिः ॥
प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥
भीष्मश् च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ॥
पुलस्त्यवचनाच् चैव पृथिवीम् अनुचक्रमे ॥
अनेन विधिना यस् तु पृथिवीं संचरिष्यति ॥
अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥
अतश् चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्मम् उत्तमम् ॥
नेता च त्वम् ऋषीन् यस्मात् तेन ते ऽष्टगुणं फलम् ॥
रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्य् एतानि भारत ॥
न गतिर् विद्यते ऽन्यस्य त्वाम् ऋते कुरुनन्दन ॥
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् ॥
यः पठेत् कल्यम् उत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस् त्व् अथ काश्यपः ॥
आत्रेयस् त्व् अथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रो ऽथ गौतमः ॥
असितो देवलश् चैव मार्कण्डेयो ऽथ गालवः ॥
भरद्वाजो वसिष्ठश् च मुनिर् उद्दालकस् तथा ॥
शौनकः सह पुत्रेण व्यासश् च जपतां वरः ॥
दुर्वासाश् च मुनिश्रेष्ठो गालवश् च महातपाः ॥
एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास् तपोधनाः ॥
एभिः सह महाराज तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥
एष वै लोमशो नाम देवर्षिर् अमितद्युतिः ॥
समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धम् अनुव्रज ॥
मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥
यथा ययातिर् धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ॥
तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥
यथा भगीरथो राजा यथा रामश् च विश्रुतः ॥
तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवान् इव ॥
यथा मनुर् यथेक्ष्वाकुर् यथा पूरुर् महायशाः ॥
यथा वैन्यो महातेजास् तथा त्वम् अपि विश्रुतः ॥
यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहत् पुरा ॥
तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास् त्वं पालयिष्यसि ॥
स्वधर्मविजिताम् उर्वीं प्राप्य राजीवलोचन ॥
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् आश्वास्य राजानं नारदो भगवान् ऋषिः ॥
अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥
युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥
तीर्थयात्राश्रयं पुण्यम् ऋषीणां प्रत्यवेदयत् ॥

Transliteration (IAST)

nārada uvāca
evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ ||
prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata ||
bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān ||
pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame ||
anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati ||
aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate ||
ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam ||
netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam ||
rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata ||
na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana ||
idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam ||
yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate ||
ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ ||
ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ ||
asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ ||
bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā ||
śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ ||
durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ ||
ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ ||
ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja ||
eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ ||
sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja ||
mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja ||
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ ||
yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ ||
tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase ||
yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ ||
tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva ||
yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ ||
yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ ||
yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā ||
tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi ||
svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana ||
khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ ||
anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata ||
yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan ||
tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

नारद उवाच एवम् उक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवान् ऋषिः ॥ प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥ भीष्मश् च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ॥ पुलस्त्यवचनाच् चैव पृथिवीम् अनुचक्रमे ॥ अनेन विधिना यस् तु पृथिवीं संचरिष्यति ॥ अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥ अतश् चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्मम् उत्तमम् ॥ नेता च त्वम् ऋषीन् यस्मात् तेन ते ऽष्टगुणं फलम् ॥ रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्य् एतानि भारत ॥ न गतिर् विद्यते ऽन्यस्य त्वाम् ऋते कुरुनन्दन ॥ इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् ॥ यः पठेत् कल्यम् उत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस् त्व् अथ काश्यपः ॥ आत्रेयस् त्व् अथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रो ऽथ गौतमः ॥ असितो देवलश् चैव मार्कण्डेयो ऽथ गालवः ॥ भरद्वाजो वसिष्ठश् च मुनिर् उद्दालकस् तथा ॥ शौनकः सह पुत्रेण व्यासश् च जपतां वरः ॥ दुर्वासाश् च मुनिश्रेष्ठो गालवश् च महातपाः ॥ एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास् तपोधनाः ॥ एभिः सह महाराज तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥ एष वै लोमशो नाम देवर्षिर् अमितद्युतिः ॥ समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धम् अनुव्रज ॥ मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्य् एतान्य् अनुव्रज ॥ प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥ यथा ययातिर् धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ॥ तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥ यथा भगीरथो राजा यथा रामश् च विश्रुतः ॥ तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवान् इव ॥ यथा मनुर् यथेक्ष्वाकुर् यथा पूरुर् महायशाः ॥ यथा वैन्यो महातेजास् तथा त्वम् अपि विश्रुतः ॥ यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहत् पुरा ॥ तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास् त्वं पालयिष्यसि ॥ स्वधर्मविजिताम् उर्वीं प्राप्य राजीवलोचन ॥ ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥ वैशंपायन उवाच एवम् आश्वास्य राजानं नारदो भगवान् ऋषिः ॥ अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥ युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥ तीर्थयात्राश्रयं पुण्यम् ऋषीणां प्रत्यवेदयत् ॥nārada uvāca evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ || prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata || bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān || pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame || anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati || aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate || ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam || netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam || rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata || na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana || idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam || yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate || ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ || ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ || asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ || bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā || śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ || durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ || ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ || ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja || eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ || sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja || mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja || prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ || yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ || tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase || yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ || tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva || yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ || yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ || yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā || tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi || svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana || khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā || vaiśaṃpāyana uvāca evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ || anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata || yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan || tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat ||Нарада говорит, что Пуластья благословил Бхишму и исчез; Бхишма прошёл землю по его слову; кто так странствует, получает плод ста ашвамедх; Юдхиштхире обещан восьмикратный плод, потому что он поведёт риши; Нарада перечисляет риши, ожидающих его, говорит о Ломаше и предлагает идти с ним; затем Вайшампаяна сообщает, что Нарада утешил царя и исчез, а Юдхиштхира сообщил риши о намерении паломничества.

Translation

Нарада сказал: «Сказав это и дав разрешение, благой риши Пуластья с радостным сердцем исчез на том самом месте. Бхишма, тигр среди Куру, зная смысл шастр, по слову Пуластьи обошёл землю. Кто пройдёт землю таким образом, после смерти вкусит лучший плод сотни ашвамедх. А ты, Партха, получишь восьмикратную высшую дхарму, потому что поведёшь за собой риши. Эти тиртхи полны ракшасов, и никто другой, кроме тебя, не сможет туда пройти. Кто утром читает это повествование о деяниях божественных риши и смысле всех тиртх, освобождается от грехов. Там тебя ожидают главные мудрецы: Вальмики, Кашьяпа, Атрея, Каундинья, Вишвамитра, Гаутама, Асита, Девала, Маркандея, Галава, Бхарадваджа, Васиштха, Уддалака, Шаунака с сыном, Вьяса, Дурваса и другие. Иди с ними по этим тиртхам. Скоро придёт к тебе сияющий деvarṣi Ломаша; с ним и со мной совершай паломничество. Ты прославишься, как Махабхиша, Яяти, Пуруравас, Бхагиратха, Рама, Ману, Икшваку, Пуру, Вайня и Картавирья Арджуна; победив врагов, будешь править подданными по своей дхарме». Вайшампаяна сказал: «Так утешив царя, благой риши Нарада простился с великим душой и исчез. Праведный Юдхиштхира, размышляя об этом святом пути тиртх, сообщил о нём риши».

Commentary

Паломничество превращается в царское служение: Юдхиштхира идёт не один, а как защитник и проводник мудрецов. Его дхарма должна стать дорогой для других.

Version

40e209a0db5c · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC