Mahabharata 3.110.11-18

Devanāgarī

लोमश उवाच
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस् तपसा भावितात्मनः ॥
अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् ॥
महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंमतः ॥
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस् तपसि स्थितः ॥
दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिर् देवर्षिसंमतः ॥
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसम् उर्वशीम् ॥
अप्सूपस्पृशतो राजन् मृगी तच् चापिबत् तदा ॥
सह तोयेन तृषिता सा गर्भिण्य् अभवन् नृप ॥
अमोघत्वाद् विधेश् चैव भावित्वाद् दैवनिर्मितात् ॥
तस्यां मृग्यां समभवत् तस्य पुत्रो महान् ऋषिः ॥
ऋश्यशृङ्गस् तपोनित्यो वन एव व्यवर्धत ॥
तस्यर्श्यशृङ्गं शिरसि राजन्न् आसीन् महात्मनः ॥
तेनर्श्यशृङ्ग इत्य् एवं तदा स प्रथितो ऽभवत् ॥
न तेन दृष्टपूर्वो ऽन्यः पितुर् अन्यत्र मानुषः ॥
तस्मात् तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्ये ऽभवन् नृप ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
vibhāṇḍakasya brahmarṣes tapasā bhāvitātmanaḥ ||
amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ ||
śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān ||
mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃmataḥ ||
mahāhradaṃ samāsādya kāśyapas tapasi sthitaḥ ||
dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣir devarṣisaṃmataḥ ||
tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvāpsarasam urvaśīm ||
apsūpaspṛśato rājan mṛgī tac cāpibat tadā ||
saha toyena tṛṣitā sā garbhiṇy abhavan nṛpa ||
amoghatvād vidheś caiva bhāvitvād daivanirmitāt ||
tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavat tasya putro mahān ṛṣiḥ ||
ṛśyaśṛṅgas taponityo vana eva vyavardhata ||
tasyarśyaśṛṅgaṃ śirasi rājann āsīn mahātmanaḥ ||
tenarśyaśṛṅga ity evaṃ tadā sa prathito 'bhavat ||
na tena dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ pitur anyatra mānuṣaḥ ||
tasmāt tasya mano nityaṃ brahmacarye 'bhavan nṛpa ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस् तपसा भावितात्मनः ॥ अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥ शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् ॥ महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंमतः ॥ महाह्रदं समासाद्य काश्यपस् तपसि स्थितः ॥ दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिर् देवर्षिसंमतः ॥ तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसम् उर्वशीम् ॥ अप्सूपस्पृशतो राजन् मृगी तच् चापिबत् तदा ॥ सह तोयेन तृषिता सा गर्भिण्य् अभवन् नृप ॥ अमोघत्वाद् विधेश् चैव भावित्वाद् दैवनिर्मितात् ॥ तस्यां मृग्यां समभवत् तस्य पुत्रो महान् ऋषिः ॥ ऋश्यशृङ्गस् तपोनित्यो वन एव व्यवर्धत ॥ तस्यर्श्यशृङ्गं शिरसि राजन्न् आसीन् महात्मनः ॥ तेनर्श्यशृङ्ग इत्य् एवं तदा स प्रथितो ऽभवत् ॥ न तेन दृष्टपूर्वो ऽन्यः पितुर् अन्यत्र मानुषः ॥ तस्मात् तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्ये ऽभवन् नृप ॥lomaśa uvāca vibhāṇḍakasya brahmarṣes tapasā bhāvitātmanaḥ || amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ || śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān || mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃmataḥ || mahāhradaṃ samāsādya kāśyapas tapasi sthitaḥ || dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣir devarṣisaṃmataḥ || tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvāpsarasam urvaśīm || apsūpaspṛśato rājan mṛgī tac cāpibat tadā || saha toyena tṛṣitā sā garbhiṇy abhavan nṛpa || amoghatvād vidheś caiva bhāvitvād daivanirmitāt || tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavat tasya putro mahān ṛṣiḥ || ṛśyaśṛṅgas taponityo vana eva vyavardhata || tasyarśyaśṛṅgaṃ śirasi rājann āsīn mahātmanaḥ || tenarśyaśṛṅga ity evaṃ tadā sa prathito 'bhavat || na tena dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ pitur anyatra mānuṣaḥ || tasmāt tasya mano nityaṃ brahmacarye 'bhavan nṛpa ||Ломаша начинает рассказ: слушай, как у брахмариши Вибхандаки, просветлённого тапасом, с непропадающей силой и сиянием Праджапати, родился могущественный Ришьяшринга; Кашьяпа долго стоял в тапасе у великого озера, устал и при виде апсары Урваши его семя упало в воду; жаждущая лань выпила его вместе с водой и забеременела по неотменимости семени, судьбы и божественного устройства; в этой лани родился великий риши Ришьяшринга, постоянно преданный тапасу, и рос в лесу; на его голове был рог антилопы, поэтому он прославился как Ришьяшринга; кроме отца он никогда не видел другого человека, и потому его ум всегда пребывал в брахмачарье.

Translation

Ломаша сказал: «Слушай, как родился могучий Ришьяшринга, сын брахмариши Вибхандаки, просветлённого тапасом, истинного, с безошибочной силой, сияющего как Праджапати. У великого озера Кашьяпа, стоявший в тапасе, долгое время был утомлён; этот риши, почитаемый божественными риши, увидев апсару Урваши, излил семя, когда касался воды. Жаждущая лань тогда выпила его вместе с водой и забеременела, царь, по неотменимости семени, по закону судьбы и по божественному устройству. В этой лани родился его сын, великий риши Ришьяшринга, постоянно преданный тапасу, и вырос прямо в лесу. На голове у великого душой был рог антилопы, царь; поэтому он тогда стал известен как Ришьяшринга. Он прежде не видел другого человека, кроме отца; поэтому его ум, царь, всегда пребывал в брахмачарье».

Commentary

Ришьяшринга рождается необычно, но смысл рассказа не в чудесности зачатия. Его сила растёт из полной неосквернённости ума, ещё не знающего мирской хитрости.

Version

6c12bb97184d · published Jun 18, 2026, 5:06:00 AM UTC