Mahabharata 3.110.19-36

Devanāgarī

एतस्मिन्न् एव काले तु सखा दशरथस्य वै ॥
लोमपाद इति ख्यातो अङ्गानाम् ईश्वरो ऽभवत् ॥
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः ॥
स ब्राह्मणैः परित्यक्तस् तदा वै जगतीपतिः ॥
पुरोहितापचाराच् च तस्य राज्ञो यदृच्छया ॥
न ववर्ष सहस्राक्षस् ततो ऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥
स ब्राह्मणान् पर्यपृच्छत् तपोयुक्तान् मनीषिणः ॥
प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान् पृथिवीपतिः ॥
कथं प्रवर्षेत् पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम् ॥
तम् ऊचुश् चोदितास् तेन स्वमतानि मनीषिणः ॥
तत्र त्व् एको मुनिवरस् तं राजानम् उवाच ह ॥
कुपितास् तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निस्कृतिं चर ॥
ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतम् आनयस्व च पार्थिव ॥
वानेयम् अनभिज्ञं च नारीणाम् आर्जवे रतम् ॥
स चेद् अवतरेद् राजन् विषयं ते महातपाः ॥
सद्यः प्रवर्षेत् पर्जन्य इति मे नात्र संशयः ॥
एतच् छ्रुत्वा वचो राजन् कृत्वा निस्कृतिम् आत्मनः ॥
स गत्वा पुनर् आगच्छत् प्रसन्नेषु द्विजातिषु ॥
राजानम् आगतं दृष्ट्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ॥
ततो ऽङ्गपतिर् आहूय सचिवान् मन्त्रकोविदान् ॥
ऋश्यशृङ्गागमे यत्नम् अकरोन् मन्त्रनिश्चये ॥
सो ऽध्यगच्छद् उपायं तु तैर् अमात्यैः सहाच्युतः ॥
शास्त्रज्ञैर् अलम् अर्थज्ञैर् नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥
तत आनाययाम् आस वारमुख्या महीपतिः ॥
वेश्याः सर्वत्र निष्णातास् ता उवाच स पार्थिवः ॥
ऋश्यशृङ्गम् ऋषेः पुत्रम् आनयध्वम् उपायतः ॥
लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभनाः ॥
ता राजभयभीताश् च शापभीताश् च योषितः ॥
अशक्यम् ऊचुस् तत् कार्यं विवर्णा गतचेतसः ॥
तत्र त्व् एका जरद्योषा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥
प्रयतिष्ये महाराज तम् आनेतुं तपोधनम् ॥
अभिप्रेतांस् तु मे कामान् समनुज्ञातुम् अर्हसि ॥
ततः शक्ष्ये लोभयितुम् ऋश्यशृङ्गम् ऋषेः सुतम् ॥
तस्याः सर्वम् अभिप्रायम् अन्वजानात् स पार्थिवः ॥
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥
ततो रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते ॥
स्त्रिय आदाय काश् चित् सा जगाम वनम् अञ्जसा ॥

Transliteration (IAST)

etasminn eva kāle tu sakhā daśarathasya vai ||
lomapāda iti khyāto aṅgānām īśvaro 'bhavat ||
tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ ||
sa brāhmaṇaiḥ parityaktas tadā vai jagatīpatiḥ ||
purohitāpacārāc ca tasya rājño yadṛcchayā ||
na vavarṣa sahasrākṣas tato 'pīḍyanta vai prajāḥ ||
sa brāhmaṇān paryapṛcchat tapoyuktān manīṣiṇaḥ ||
pravarṣaṇe surendrasya samarthān pṛthivīpatiḥ ||
kathaṃ pravarṣet parjanya upāyaḥ paridṛśyatām ||
tam ūcuś coditās tena svamatāni manīṣiṇaḥ ||
tatra tv eko munivaras taṃ rājānam uvāca ha ||
kupitās tava rājendra brāhmaṇā niskṛtiṃ cara ||
ṛśyaśṛṅgaṃ munisutam ānayasva ca pārthiva ||
vāneyam anabhijñaṃ ca nārīṇām ārjave ratam ||
sa ced avatared rājan viṣayaṃ te mahātapāḥ ||
sadyaḥ pravarṣet parjanya iti me nātra saṃśayaḥ ||
etac chrutvā vaco rājan kṛtvā niskṛtim ātmanaḥ ||
sa gatvā punar āgacchat prasanneṣu dvijātiṣu ||
rājānam āgataṃ dṛṣṭvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ ||
tato 'ṅgapatir āhūya sacivān mantrakovidān ||
ṛśyaśṛṅgāgame yatnam akaron mantraniścaye ||
so 'dhyagacchad upāyaṃ tu tair amātyaiḥ sahācyutaḥ ||
śāstrajñair alam arthajñair nītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ ||
tata ānāyayām āsa vāramukhyā mahīpatiḥ ||
veśyāḥ sarvatra niṣṇātās tā uvāca sa pārthivaḥ ||
ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ putram ānayadhvam upāyataḥ ||
lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ ||
tā rājabhayabhītāś ca śāpabhītāś ca yoṣitaḥ ||
aśakyam ūcus tat kāryaṃ vivarṇā gatacetasaḥ ||
tatra tv ekā jaradyoṣā rājānam idam abravīt ||
prayatiṣye mahārāja tam ānetuṃ tapodhanam ||
abhipretāṃs tu me kāmān samanujñātum arhasi ||
tataḥ śakṣye lobhayitum ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ sutam ||
tasyāḥ sarvam abhiprāyam anvajānāt sa pārthivaḥ ||
dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca ||
tato rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate ||
striya ādāya kāś cit sā jagāma vanam añjasā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एतस्मिन्न् एव काले तु सखा दशरथस्य वै ॥ लोमपाद इति ख्यातो अङ्गानाम् ईश्वरो ऽभवत् ॥ तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः ॥ स ब्राह्मणैः परित्यक्तस् तदा वै जगतीपतिः ॥ पुरोहितापचाराच् च तस्य राज्ञो यदृच्छया ॥ न ववर्ष सहस्राक्षस् ततो ऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥ स ब्राह्मणान् पर्यपृच्छत् तपोयुक्तान् मनीषिणः ॥ प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान् पृथिवीपतिः ॥ कथं प्रवर्षेत् पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम् ॥ तम् ऊचुश् चोदितास् तेन स्वमतानि मनीषिणः ॥ तत्र त्व् एको मुनिवरस् तं राजानम् उवाच ह ॥ कुपितास् तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निस्कृतिं चर ॥ ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतम् आनयस्व च पार्थिव ॥ वानेयम् अनभिज्ञं च नारीणाम् आर्जवे रतम् ॥ स चेद् अवतरेद् राजन् विषयं ते महातपाः ॥ सद्यः प्रवर्षेत् पर्जन्य इति मे नात्र संशयः ॥ एतच् छ्रुत्वा वचो राजन् कृत्वा निस्कृतिम् आत्मनः ॥ स गत्वा पुनर् आगच्छत् प्रसन्नेषु द्विजातिषु ॥ राजानम् आगतं दृष्ट्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ॥ ततो ऽङ्गपतिर् आहूय सचिवान् मन्त्रकोविदान् ॥ ऋश्यशृङ्गागमे यत्नम् अकरोन् मन्त्रनिश्चये ॥ सो ऽध्यगच्छद् उपायं तु तैर् अमात्यैः सहाच्युतः ॥ शास्त्रज्ञैर् अलम् अर्थज्ञैर् नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥ तत आनाययाम् आस वारमुख्या महीपतिः ॥ वेश्याः सर्वत्र निष्णातास् ता उवाच स पार्थिवः ॥ ऋश्यशृङ्गम् ऋषेः पुत्रम् आनयध्वम् उपायतः ॥ लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभनाः ॥ ता राजभयभीताश् च शापभीताश् च योषितः ॥ अशक्यम् ऊचुस् तत् कार्यं विवर्णा गतचेतसः ॥ तत्र त्व् एका जरद्योषा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ प्रयतिष्ये महाराज तम् आनेतुं तपोधनम् ॥ अभिप्रेतांस् तु मे कामान् समनुज्ञातुम् अर्हसि ॥ ततः शक्ष्ये लोभयितुम् ऋश्यशृङ्गम् ऋषेः सुतम् ॥ तस्याः सर्वम् अभिप्रायम् अन्वजानात् स पार्थिवः ॥ धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥ ततो रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते ॥ स्त्रिय आदाय काश् चित् सा जगाम वनम् अञ्जसा ॥etasminn eva kāle tu sakhā daśarathasya vai || lomapāda iti khyāto aṅgānām īśvaro 'bhavat || tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ || sa brāhmaṇaiḥ parityaktas tadā vai jagatīpatiḥ || purohitāpacārāc ca tasya rājño yadṛcchayā || na vavarṣa sahasrākṣas tato 'pīḍyanta vai prajāḥ || sa brāhmaṇān paryapṛcchat tapoyuktān manīṣiṇaḥ || pravarṣaṇe surendrasya samarthān pṛthivīpatiḥ || kathaṃ pravarṣet parjanya upāyaḥ paridṛśyatām || tam ūcuś coditās tena svamatāni manīṣiṇaḥ || tatra tv eko munivaras taṃ rājānam uvāca ha || kupitās tava rājendra brāhmaṇā niskṛtiṃ cara || ṛśyaśṛṅgaṃ munisutam ānayasva ca pārthiva || vāneyam anabhijñaṃ ca nārīṇām ārjave ratam || sa ced avatared rājan viṣayaṃ te mahātapāḥ || sadyaḥ pravarṣet parjanya iti me nātra saṃśayaḥ || etac chrutvā vaco rājan kṛtvā niskṛtim ātmanaḥ || sa gatvā punar āgacchat prasanneṣu dvijātiṣu || rājānam āgataṃ dṛṣṭvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ || tato 'ṅgapatir āhūya sacivān mantrakovidān || ṛśyaśṛṅgāgame yatnam akaron mantraniścaye || so 'dhyagacchad upāyaṃ tu tair amātyaiḥ sahācyutaḥ || śāstrajñair alam arthajñair nītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ || tata ānāyayām āsa vāramukhyā mahīpatiḥ || veśyāḥ sarvatra niṣṇātās tā uvāca sa pārthivaḥ || ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ putram ānayadhvam upāyataḥ || lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ || tā rājabhayabhītāś ca śāpabhītāś ca yoṣitaḥ || aśakyam ūcus tat kāryaṃ vivarṇā gatacetasaḥ || tatra tv ekā jaradyoṣā rājānam idam abravīt || prayatiṣye mahārāja tam ānetuṃ tapodhanam || abhipretāṃs tu me kāmān samanujñātum arhasi || tataḥ śakṣye lobhayitum ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ sutam || tasyāḥ sarvam abhiprāyam anvajānāt sa pārthivaḥ || dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca || tato rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate || striya ādāya kāś cit sā jagāma vanam añjasā ||At that same time, the friend of Dasharatha and king of the Angas was Lomapada; according to tradition he gave the brahmins a false promise and was abandoned by them, and because of this offense against a priest Indra withheld rain, so that the people suffered; Lomapada asks ascetics how to bring rain, and one sage says that the brahmins are angry, that atonement must be made, and that Rishyashringa -- a forest-dweller, straightforward, unacquainted with women -- must be brought; if he comes into the kingdom, rain will fall at once; Lomapada performs the atonement, the brahmins are appeased, and the people again accept the king; then, with his skilled counselors, he seeks a way to bring Rishyashringa, summons experienced courtesans, and orders them to entice and bring him; the women turn pale with fear of the king and of a curse, considering the task impossible, but one old woman promises to try, if she is granted all that she needs; the king accepts her plan and gives her much wealth and jewels; she takes beautiful young women with her and goes into the forest.

Translation

Lomasha said: 'At this same time, the friend of Dasharatha was Lomapada, known as the lord of the Angas. According to tradition, he gave the brahmins a false promise; then this lord of the earth was abandoned by the brahmins. Because of the king's offense against the priest, the Thousand-eyed One withheld rain, and the people began to suffer. Then the lord of the earth asked the ascetic brahmins, wise and capable of bringing rain from the lord of the gods: "How can Parjanya be made to send rain? Let a means be found." At his request, the wise men offered their opinions. One, the best of the sages, said to the king: "The brahmins are angry with you, O king. Perform an atonement. And bring, O lord, the sage's son Rishyashringa -- a man of the forest, unacquainted with women, devoted to uprightness. If this great ascetic enters your domain, O king, rain will fall at once: of this I have no doubt." Hearing these words, the king performed atonement for himself. When the twice-born were satisfied and he returned, the people, seeing the king come back, received him again. Then the lord of the Angas summoned his counselors, skilled in counsel, and began to seek a way to bring Rishyashringa. With these blameless ministers, learned in the shastras, well versed in affairs, and firm in policy, he found a means. Then the king had the finest courtesans brought, women skilled in everything, and said to them: "Bring the sage's son Rishyashringa here by guile: entice him, win his trust, and lead him into my splendid kingdom." These women, frightened by fear of the king and fear of a curse, turned pale, lost heart, and said that the task was impossible. But one old woman said to the king: "Great king, I will try to bring this man rich in austerity. Grant me whatever I judge necessary; then I shall be able to entice Rishyashringa, the sage's son." The king agreed to her whole plan and gave her much wealth and various jewels. Then she took with her several women, lovely in beauty and youth, and went straight into the forest.'

Commentary

The drought in the land of the Angas is bound up with the breaking of a promise to the brahmins: nature answers the moral disorder of the kingdom. But the chosen means of deliverance already contains a tension within it: Rishyashringa's purity is to be drawn in by guile.

Version

9fa8c0f237d3 · published Jul 16, 2026, 5:02:54 PM UTC

Available inRUEN