Mahabharata 3.111.13-22

Devanāgarī

लोमश उवाच
सा तानि सर्वाणि विसर्जयित्वा; भक्षान् महार्हान् प्रददौ ततो ऽस्मै ॥
तान्य् ऋश्यशृङ्गस्य महारसानि; भृशं सुरूपाणि रुचिं ददुर् हि ॥
ददौ च माल्यानि सुगन्धवन्ति; चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति ॥
पानानि चाग्र्याणि ततो मुमोद; चिक्रीड चैव प्रजहास चैव ॥
सा कन्दुकेनारमतास्य मूले; विभज्यमाना फलिता लतेव ॥
गात्रैश् च गात्राणि निषेवमाणा; समाश्लिषच् चासकृद् ऋश्यशृङ्गम् ॥
सर्जान् अशोकांस् तिलकांश् च वृक्षान्; प्रपुष्पितान् अवनाम्यावभज्य ॥
विलज्जमानेव मदाभिभूता; प्रलोभयाम् आस सुतं महर्षेः ॥
अथर्श्यशृङ्गं विकृतं समीक्ष्य; पुनः पुनः पीड्य च कायम् अस्य ॥
अवेक्षमाणा शनकैर् जगाम; कृत्वाग्निहोत्रस्य तदापदेशम् ॥
तस्यां गतायां मदनेन मत्तो; विचेतनश् चाभवद् ऋश्यशृङ्गः ॥
ताम् एव भावेन गतेन शून्यो; विनिःश्वसन्न् आर्तरूपो बभूव ॥
ततो मुहूर्ताद् धरिपिङ्गलाक्षः; प्रवेष्टितो रोमभिरा नखाग्रात् ॥
स्वाध्यायवान् वृत्तसमाधियुक्तो; विभाण्डकः काश्यपः प्रादुरासीत् ॥
सो ऽपश्यद् आसीनम् उपेत्य पुत्रं; ध्यायन्तम् एकं विपरीतचित्तम् ॥
विनिःश्वसन्तं मुहुर् ऊर्ध्वदृष्टिं; विभाण्डकः पुत्रम् उवाच दीनम् ॥
न कल्प्यन्ते समिधः किं नु तात; कच्चिद् धुतं चाग्निहोत्रं त्वयाद्य ॥
सुनिर्णिक्तं स्रुक्स्रुवं होमधेनुः; कच्चित् सवत्सा च कृता त्वयाद्य ॥
न वै यथापूर्वम् इवासि पुत्र; चिन्तापरश् चासि विचेतनश् च ॥
दीनो ऽतिमात्रं त्वम् इहाद्य किं नु; पृच्छामि त्वां क इहाद्यागतो ऽभूत् ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
sā tāni sarvāṇi visarjayitvā; bhakṣān mahārhān pradadau tato 'smai ||
tāny ṛśyaśṛṅgasya mahārasāni; bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadur hi ||
dadau ca mālyāni sugandhavanti; citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti ||
pānāni cāgryāṇi tato mumoda; cikrīḍa caiva prajahāsa caiva ||
sā kandukenāramatāsya mūle; vibhajyamānā phalitā lateva ||
gātraiś ca gātrāṇi niṣevamāṇā; samāśliṣac cāsakṛd ṛśyaśṛṅgam ||
sarjān aśokāṃs tilakāṃś ca vṛkṣān; prapuṣpitān avanāmyāvabhajya ||
vilajjamāneva madābhibhūtā; pralobhayām āsa sutaṃ maharṣeḥ ||
atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya; punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyam asya ||
avekṣamāṇā śanakair jagāma; kṛtvāgnihotrasya tadāpadeśam ||
tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto; vicetanaś cābhavad ṛśyaśṛṅgaḥ ||
tām eva bhāvena gatena śūnyo; viniḥśvasann ārtarūpo babhūva ||
tato muhūrtād dharipiṅgalākṣaḥ; praveṣṭito romabhirā nakhāgrāt ||
svādhyāyavān vṛttasamādhiyukto; vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt ||
so 'paśyad āsīnam upetya putraṃ; dhyāyantam ekaṃ viparītacittam ||
viniḥśvasantaṃ muhur ūrdhvadṛṣṭiṃ; vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam ||
na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta; kaccid dhutaṃ cāgnihotraṃ tvayādya ||
sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ; kaccit savatsā ca kṛtā tvayādya ||
na vai yathāpūrvam ivāsi putra; cintāparaś cāsi vicetanaś ca ||
dīno 'timātraṃ tvam ihādya kiṃ nu; pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato 'bhūt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच सा तानि सर्वाणि विसर्जयित्वा; भक्षान् महार्हान् प्रददौ ततो ऽस्मै ॥ तान्य् ऋश्यशृङ्गस्य महारसानि; भृशं सुरूपाणि रुचिं ददुर् हि ॥ ददौ च माल्यानि सुगन्धवन्ति; चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति ॥ पानानि चाग्र्याणि ततो मुमोद; चिक्रीड चैव प्रजहास चैव ॥ सा कन्दुकेनारमतास्य मूले; विभज्यमाना फलिता लतेव ॥ गात्रैश् च गात्राणि निषेवमाणा; समाश्लिषच् चासकृद् ऋश्यशृङ्गम् ॥ सर्जान् अशोकांस् तिलकांश् च वृक्षान्; प्रपुष्पितान् अवनाम्यावभज्य ॥ विलज्जमानेव मदाभिभूता; प्रलोभयाम् आस सुतं महर्षेः ॥ अथर्श्यशृङ्गं विकृतं समीक्ष्य; पुनः पुनः पीड्य च कायम् अस्य ॥ अवेक्षमाणा शनकैर् जगाम; कृत्वाग्निहोत्रस्य तदापदेशम् ॥ तस्यां गतायां मदनेन मत्तो; विचेतनश् चाभवद् ऋश्यशृङ्गः ॥ ताम् एव भावेन गतेन शून्यो; विनिःश्वसन्न् आर्तरूपो बभूव ॥ ततो मुहूर्ताद् धरिपिङ्गलाक्षः; प्रवेष्टितो रोमभिरा नखाग्रात् ॥ स्वाध्यायवान् वृत्तसमाधियुक्तो; विभाण्डकः काश्यपः प्रादुरासीत् ॥ सो ऽपश्यद् आसीनम् उपेत्य पुत्रं; ध्यायन्तम् एकं विपरीतचित्तम् ॥ विनिःश्वसन्तं मुहुर् ऊर्ध्वदृष्टिं; विभाण्डकः पुत्रम् उवाच दीनम् ॥ न कल्प्यन्ते समिधः किं नु तात; कच्चिद् धुतं चाग्निहोत्रं त्वयाद्य ॥ सुनिर्णिक्तं स्रुक्स्रुवं होमधेनुः; कच्चित् सवत्सा च कृता त्वयाद्य ॥ न वै यथापूर्वम् इवासि पुत्र; चिन्तापरश् चासि विचेतनश् च ॥ दीनो ऽतिमात्रं त्वम् इहाद्य किं नु; पृच्छामि त्वां क इहाद्यागतो ऽभूत् ॥lomaśa uvāca sā tāni sarvāṇi visarjayitvā; bhakṣān mahārhān pradadau tato 'smai || tāny ṛśyaśṛṅgasya mahārasāni; bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadur hi || dadau ca mālyāni sugandhavanti; citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti || pānāni cāgryāṇi tato mumoda; cikrīḍa caiva prajahāsa caiva || sā kandukenāramatāsya mūle; vibhajyamānā phalitā lateva || gātraiś ca gātrāṇi niṣevamāṇā; samāśliṣac cāsakṛd ṛśyaśṛṅgam || sarjān aśokāṃs tilakāṃś ca vṛkṣān; prapuṣpitān avanāmyāvabhajya || vilajjamāneva madābhibhūtā; pralobhayām āsa sutaṃ maharṣeḥ || atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya; punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyam asya || avekṣamāṇā śanakair jagāma; kṛtvāgnihotrasya tadāpadeśam || tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto; vicetanaś cābhavad ṛśyaśṛṅgaḥ || tām eva bhāvena gatena śūnyo; viniḥśvasann ārtarūpo babhūva || tato muhūrtād dharipiṅgalākṣaḥ; praveṣṭito romabhirā nakhāgrāt || svādhyāyavān vṛttasamādhiyukto; vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt || so 'paśyad āsīnam upetya putraṃ; dhyāyantam ekaṃ viparītacittam || viniḥśvasantaṃ muhur ūrdhvadṛṣṭiṃ; vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam || na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta; kaccid dhutaṃ cāgnihotraṃ tvayādya || sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ; kaccit savatsā ca kṛtā tvayādya || na vai yathāpūrvam ivāsi putra; cintāparaś cāsi vicetanaś ca || dīno 'timātraṃ tvam ihādya kiṃ nu; pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato 'bhūt ||Она отвергает лесные плоды и даёт ему дорогие кушанья, ароматные гирлянды, сияющие одежды и лучшие напитки; Ришьяшринге они чрезвычайно нравятся, он радуется, играет и смеётся; она играет мячом, касается его телом, обнимает, срывает цветущие ветви, притворяясь смущённой и опьянённой, и постепенно соблазняет сына риши; увидев его изменившимся, она ещё раз прижимает его и уходит под предлогом агнихотры; после её ухода Ришьяшринга становится одурманен любовью, пуст, вздыхает и страдает; вскоре приходит Вибхандака, совершивший свадхьяю и сосредоточенный, видит сына задумчивым и подавленным, спрашивает, почему не приготовлены дрова, совершена ли агнихотра и кто приходил.

Translation

Она отвергла всё это и дала ему дорогие кушанья. Их сильный вкус и прекрасный вид очень понравились Ришьяшринге. Она дала ароматные гирлянды, пёстрые сияющие одежды и лучшие напитки; он обрадовался, стал играть и смеяться. Она играла у его ног мячом, изгибаясь как плодоносящая лиана; касаясь его членов своими членами, она не раз обняла Ришьяшрингу. Наклоняя и ломая цветущие ветви сарджи, ашоки и тилаки, она, словно смущённая и опьянённая, соблазняла сына великого риши. Потом, увидев Ришьяшрингу изменившимся, снова и снова прижав его тело, она медленно ушла, оглядываясь, под предлогом агнихотры. Когда она ушла, Ришьяшринга, опьянённый любовью, потерял ясность; весь его ум был занят ею, он стал пуст, вздыхал и мучился. Через некоторое время появился Кашьяпа Вибхандака: глаза у него были рыжевато-жёлтые, всё тело до кончиков ногтей покрыто волосами, он был сведущ в свадхьяе и сосредоточен в обете. Подойдя, он увидел сына сидящим в одиночестве, с перевёрнутым умом, часто вздыхающим и смотрящим вверх. Вибхандака сказал подавленному сыну: «Почему, дитя, не приготовлены дрова? Совершил ли ты сегодня агнихотру? Хорошо ли вымыты жертвенные ложки, приведена ли дойная корова с телёнком? Ты сегодня не такой, как прежде: погружён в мысль, лишён ясности, слишком уныл. Я спрашиваю тебя: кто приходил сюда сегодня?»

Commentary

Искушение описано не грубо, а через подмену вкуса: лесные плоды меняются на сладости, простота на блеск. Так нарушается собранность, которая держала его тапас.

Version

9d805836a359 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC