Mahabharata 3.116.1-9

Devanāgarī

अकृतव्रण उवाच
स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर् महातपाः ॥
तपस् तेपे ततो देवान् नियमाद् वशम् आनयत् ॥
स प्रसेनजितं राजन्न् अधिगम्य नराधिपम् ॥
रेणुकां वरयाम् आस स च तस्मै ददौ नृपः ॥
रेणुकां त्व् अथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः ॥
आश्रमस्थस् तया सार्धं तपस् तेपे ऽनुकूलया ॥
तस्याः कुमाराश् चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः ॥
सर्वेषाम् अजघन्यस् तु राम आसीज् जघन्यजः ॥
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्व् अथ सुतेषु वै ॥
रेणुका स्नातुम् अगमत् कदा चिन् नियतव्रता ॥
सा तु चित्ररथं नाम मार्त्तिकावतकं नृपम् ॥
ददर्श रेणुका राजन्न् आगच्छन्ती यदृच्छया ॥
क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम् ॥
ऋद्धिमन्तं ततस् तस्य स्पृहयाम् आस रेणुका ॥
व्यभिचारात् तु सा तस्मात् क्लिन्नाम्भसि विचेतना ॥
प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत ॥
स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याद् ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् ॥
धिक्शब्देन महातेजा गर्हयाम् आस वीर्यवान् ॥

Transliteration (IAST)

akṛtavraṇa uvāca
sa vedādhyayane yukto jamadagnir mahātapāḥ ||
tapas tepe tato devān niyamād vaśam ānayat ||
sa prasenajitaṃ rājann adhigamya narādhipam ||
reṇukāṃ varayām āsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ ||
reṇukāṃ tv atha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ ||
āśramasthas tayā sārdhaṃ tapas tepe 'nukūlayā ||
tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ ||
sarveṣām ajaghanyas tu rāma āsīj jaghanyajaḥ ||
phalāhāreṣu sarveṣu gateṣv atha suteṣu vai ||
reṇukā snātum agamat kadā cin niyatavratā ||
sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpam ||
dadarśa reṇukā rājann āgacchantī yadṛcchayā ||
krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam ||
ṛddhimantaṃ tatas tasya spṛhayām āsa reṇukā ||
vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā ||
praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata ||
sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām ||
dhikśabdena mahātejā garhayām āsa vīryavān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अकृतव्रण उवाच स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर् महातपाः ॥ तपस् तेपे ततो देवान् नियमाद् वशम् आनयत् ॥ स प्रसेनजितं राजन्न् अधिगम्य नराधिपम् ॥ रेणुकां वरयाम् आस स च तस्मै ददौ नृपः ॥ रेणुकां त्व् अथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः ॥ आश्रमस्थस् तया सार्धं तपस् तेपे ऽनुकूलया ॥ तस्याः कुमाराश् चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः ॥ सर्वेषाम् अजघन्यस् तु राम आसीज् जघन्यजः ॥ फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्व् अथ सुतेषु वै ॥ रेणुका स्नातुम् अगमत् कदा चिन् नियतव्रता ॥ सा तु चित्ररथं नाम मार्त्तिकावतकं नृपम् ॥ ददर्श रेणुका राजन्न् आगच्छन्ती यदृच्छया ॥ क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम् ॥ ऋद्धिमन्तं ततस् तस्य स्पृहयाम् आस रेणुका ॥ व्यभिचारात् तु सा तस्मात् क्लिन्नाम्भसि विचेतना ॥ प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत ॥ स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याद् ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् ॥ धिक्शब्देन महातेजा गर्हयाम् आस वीर्यवान् ॥akṛtavraṇa uvāca sa vedādhyayane yukto jamadagnir mahātapāḥ || tapas tepe tato devān niyamād vaśam ānayat || sa prasenajitaṃ rājann adhigamya narādhipam || reṇukāṃ varayām āsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ || reṇukāṃ tv atha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ || āśramasthas tayā sārdhaṃ tapas tepe 'nukūlayā || tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ || sarveṣām ajaghanyas tu rāma āsīj jaghanyajaḥ || phalāhāreṣu sarveṣu gateṣv atha suteṣu vai || reṇukā snātum agamat kadā cin niyatavratā || sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpam || dadarśa reṇukā rājann āgacchantī yadṛcchayā || krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam || ṛddhimantaṃ tatas tasya spṛhayām āsa reṇukā || vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā || praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata || sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām || dhikśabdena mahātejā garhayām āsa vīryavān ||Джамадагни, занятый изучением Вед и великим тапасом, подчиняет богов обетом; он приходит к царю Прасенаджиту и просит Ренуку, которую царь отдаёт ему; с послушной женой в ашраме он совершает тапас; у Ренуки рождаются четыре сына, пятый Рама младший, но не худший; однажды, когда сыновья ушли за плодами, Ренука идёт омыться, видит царя Читраратху, играющего в воде с женой, и желает его богатства; потеряв внутреннюю чистоту, мокрая, без ясности и испуганная, она возвращается в ашрам; Джамадагни понимает это, видит её лишённой брахманского сияния и порицает.

Translation

Акритаврана сказал: «Джамадагни, великий тапасом, был занят изучением Вед; затем он совершал тапас и обетом подчинил богов. Придя к царю Прасенаджиту, он попросил Ренуку, и царь отдал её ему. Получив Ренуку в жёны, потомок Бхаргавов вместе с послушной супругой совершал тапас в ашраме. У неё родились четыре мальчика, пятым был Рама; из всех младший Рама не был худшим. Однажды, когда все сыновья ушли за плодами, Ренука, соблюдавшая обет, пошла омыться. Возвращаясь, она случайно увидела царя Читраратху из Марттикаватa: тот, в лотосовой гирлянде, играл в воде вместе с женой. Увидев его богатство, Ренука пожелала его. Из-за этого внутреннего уклонения она, мокрая, лишённая ясности и испуганная, вошла в ашрам; муж понял её состояние. Увидев, что она отпала от стойкости и лишилась брахманского сияния, великосияющий и могучий Джамадагни осудил её словом “позор”».

Commentary

Падение Ренуки начинается не с действия, а с внутреннего согласия желания. Эпос показывает, что чистота обета прежде всего хранится в уме.

Version

0e4b087e5d39 · published Jun 18, 2026, 5:13:53 AM UTC