Mahabharata 3.121.1-14

Devanāgarī

लोमश उवाच
नृगेण यजमानेन सोमेनेह पुरंदरः ॥
तर्पितः श्रूयते राजन् स तृप्तो मदम् अभ्यगात् ॥
इह देवैः सहेन्द्रैर् हि प्रजापतिभिर् एव च ॥
इष्टं बहुविधैर् यज्ञैर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः ॥
आमूर्तरयसश् चेह राजा वज्रधरं प्रभुम् ॥
तर्पयाम् आस सोमेन हयमेधेषु सप्तसु ॥
तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वम् आसीद् धिरण्मयम् ॥
वानस्पत्यं च भौमं च यद् द्रव्यं नियतं मखे ॥
तेष्व् एव चास्य यज्ञेषु प्रयोगाः सप्त विश्रुताः ॥
सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश् चोपरि स्थिताः ॥
तस्य स्म यूपान् यज्ञेषु भ्राजमानान् हिरण्मयान् ॥
स्वयम् उत्थापयाम् आसुर् देवाः सेन्द्रा युधिष्ठिर ॥
तेषु तस्य मखाग्र्येषु गयस्य पृथिवीपतेः ॥
अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः ॥
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः ॥
यथा वा वर्षतो धारा असंख्येयाश् च केन चित् ॥
तथैव तद् असंख्येयं धनं यत् प्रददौ गयः ॥
सदस्येभ्यो महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु ॥
भवेत् संख्येयम् एतद् वै यद् एतत् परिकीर्तितम् ॥
न सा शक्या तु संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणावतः ॥
हिरण्मयीभिर् गोभिश् च कृताभिर् विश्वकर्मणा ॥
ब्राह्मणांस् तर्पयाम् आस नानादिग्भ्यः समागतान् ॥
अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैर् आसीन् महात्मनः ॥
गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशां पते ॥
स लोकान् प्राप्तवान् ऐन्द्रान् कर्मणा तेन भारत ॥
सलोकतां तस्य गच्छेत् पयोष्ण्यां य उपस्पृशेत् ॥
तस्मात् त्वम् अत्र राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितो ऽनघ ॥
उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
nṛgeṇa yajamānena someneha puraṃdaraḥ ||
tarpitaḥ śrūyate rājan sa tṛpto madam abhyagāt ||
iha devaiḥ sahendrair hi prajāpatibhir eva ca ||
iṣṭaṃ bahuvidhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ ||
āmūrtarayasaś ceha rājā vajradharaṃ prabhum ||
tarpayām āsa somena hayamedheṣu saptasu ||
tasya saptasu yajñeṣu sarvam āsīd dhiraṇmayam ||
vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yad dravyaṃ niyataṃ makhe ||
teṣv eva cāsya yajñeṣu prayogāḥ sapta viśrutāḥ ||
saptaikaikasya yūpasya caṣālāś copari sthitāḥ ||
tasya sma yūpān yajñeṣu bhrājamānān hiraṇmayān ||
svayam utthāpayām āsur devāḥ sendrā yudhiṣṭhira ||
teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ ||
amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ ||
sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ ||
yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāś ca kena cit ||
tathaiva tad asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yat pradadau gayaḥ ||
sadasyebhyo mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu ||
bhavet saṃkhyeyam etad vai yad etat parikīrtitam ||
na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇāvataḥ ||
hiraṇmayībhir gobhiś ca kṛtābhir viśvakarmaṇā ||
brāhmaṇāṃs tarpayām āsa nānādigbhyaḥ samāgatān ||
alpāvaśeṣā pṛthivī caityair āsīn mahātmanaḥ ||
gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate ||
sa lokān prāptavān aindrān karmaṇā tena bhārata ||
salokatāṃ tasya gacchet payoṣṇyāṃ ya upaspṛśet ||
tasmāt tvam atra rājendra bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha ||
upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच नृगेण यजमानेन सोमेनेह पुरंदरः ॥ तर्पितः श्रूयते राजन् स तृप्तो मदम् अभ्यगात् ॥ इह देवैः सहेन्द्रैर् हि प्रजापतिभिर् एव च ॥ इष्टं बहुविधैर् यज्ञैर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः ॥ आमूर्तरयसश् चेह राजा वज्रधरं प्रभुम् ॥ तर्पयाम् आस सोमेन हयमेधेषु सप्तसु ॥ तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वम् आसीद् धिरण्मयम् ॥ वानस्पत्यं च भौमं च यद् द्रव्यं नियतं मखे ॥ तेष्व् एव चास्य यज्ञेषु प्रयोगाः सप्त विश्रुताः ॥ सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश् चोपरि स्थिताः ॥ तस्य स्म यूपान् यज्ञेषु भ्राजमानान् हिरण्मयान् ॥ स्वयम् उत्थापयाम् आसुर् देवाः सेन्द्रा युधिष्ठिर ॥ तेषु तस्य मखाग्र्येषु गयस्य पृथिवीपतेः ॥ अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः ॥ सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः ॥ यथा वा वर्षतो धारा असंख्येयाश् च केन चित् ॥ तथैव तद् असंख्येयं धनं यत् प्रददौ गयः ॥ सदस्येभ्यो महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु ॥ भवेत् संख्येयम् एतद् वै यद् एतत् परिकीर्तितम् ॥ न सा शक्या तु संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणावतः ॥ हिरण्मयीभिर् गोभिश् च कृताभिर् विश्वकर्मणा ॥ ब्राह्मणांस् तर्पयाम् आस नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैर् आसीन् महात्मनः ॥ गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशां पते ॥ स लोकान् प्राप्तवान् ऐन्द्रान् कर्मणा तेन भारत ॥ सलोकतां तस्य गच्छेत् पयोष्ण्यां य उपस्पृशेत् ॥ तस्मात् त्वम् अत्र राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितो ऽनघ ॥ उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि ॥lomaśa uvāca nṛgeṇa yajamānena someneha puraṃdaraḥ || tarpitaḥ śrūyate rājan sa tṛpto madam abhyagāt || iha devaiḥ sahendrair hi prajāpatibhir eva ca || iṣṭaṃ bahuvidhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ || āmūrtarayasaś ceha rājā vajradharaṃ prabhum || tarpayām āsa somena hayamedheṣu saptasu || tasya saptasu yajñeṣu sarvam āsīd dhiraṇmayam || vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yad dravyaṃ niyataṃ makhe || teṣv eva cāsya yajñeṣu prayogāḥ sapta viśrutāḥ || saptaikaikasya yūpasya caṣālāś copari sthitāḥ || tasya sma yūpān yajñeṣu bhrājamānān hiraṇmayān || svayam utthāpayām āsur devāḥ sendrā yudhiṣṭhira || teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ || amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ || sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ || yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāś ca kena cit || tathaiva tad asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yat pradadau gayaḥ || sadasyebhyo mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu || bhavet saṃkhyeyam etad vai yad etat parikīrtitam || na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇāvataḥ || hiraṇmayībhir gobhiś ca kṛtābhir viśvakarmaṇā || brāhmaṇāṃs tarpayām āsa nānādigbhyaḥ samāgatān || alpāvaśeṣā pṛthivī caityair āsīn mahātmanaḥ || gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate || sa lokān prāptavān aindrān karmaṇā tena bhārata || salokatāṃ tasya gacchet payoṣṇyāṃ ya upaspṛśet || tasmāt tvam atra rājendra bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha || upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi ||Ломаша говорит, что здесь Нрига насытил Пурандару сомой и тот, удовлетворённый, пришёл в опьянение; здесь боги с Индрой и праджапати совершали великие жертвы с обильными дарами; царь Амуртараяс в семи ашвамедхах насыщал Ваджрадхару сомой; во всех семи жертвах всё жертвенное имущество, деревянное и земное, было золотым, семь знаменитых устройств стояли при каждом юпе, сами боги с Индрой поднимали сияющие золотые столбы; на лучших жертвах царя Гаи Индра радовался соме, а дваждырождённые дарам; как песчинки, звёзды и капли дождя неисчислимы, так неисчислимо было богатство, которое Гая дал участникам; перечисленное ещё можно было бы счесть, но дакшину дарителя невозможно пересчитать; золотыми коровами, сделанными Вишвакарманом, он насытил брахманов со всех сторон; земля почти вся была покрыта его жертвенными памятниками; этим деянием он достиг миров Индры, и кто коснётся воды Пайошни, достигнет с ним одного мира; Юдхиштхира, омывшись с братьями, станет свободен от греха.

Translation

Ломаша сказал: «Слышно, царь, что здесь Нрига, совершая жертву, насытил Пурандару сомой, и тот, удовлетворённый, пришёл в священное опьянение. Здесь боги вместе с Индрой и праджапати совершали многие великие жертвы с обильными дарами. Здесь царь Амуртараяс в семи ашвамедхах насыщал сомой владыку, держащего ваджру. В этих семи жертвах всё установленное для обряда имущество, деревянное и земное, было золотым. Семь знаменитых устройств стояли в его жертвах, и над каждым жертвенным столбом были семь чашал. Эти сияющие золотые столбы в его жертвах, Юдхиштхира, сами поднимали боги вместе с Индрой. В лучших жертвах царя Гаи Индра радовался соме, а дваждырождённые — дарам. Как в мире неисчислимы песчинки, как неисчислимы звёзды на небе и потоки дождя, так же неисчислимо было богатство, которое Гая отдал участникам в семи жертвах. То, что здесь названо, ещё можно было бы счесть, но дакшину такого дарителя счесть невозможно. Золотыми коровами, сделанными Вишвакарманом, он насытил брахманов, пришедших со всех сторон. Земля у великого Гаи, совершавшего жертвы, почти вся была покрыта жертвенными памятниками. Этим деянием, Бхарата, он достиг миров Индры; кто коснётся воды Пайошни, достигнет одного мира с ним. Поэтому, безгрешный царь, коснись здесь воды вместе с братьями, и ты, владыка земли, станешь очищенным от греха».

Commentary

Изобилие Гаи описано не ради роскоши самой по себе: богатство становится священным, когда выходит из владения и превращается в дар. Жертва измеряется не блеском золота, а тем, насколько она освобождает сердце от скупости.

Version

9e7a123057c4 · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC