Mahabharata 3.129.1-7

Devanāgarī

लोमश उवाच
अस्मिन् किल स्वयं राजन्न् इष्टवान् वै प्रजापतिः ॥
सत्रम् इष्टीकृतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम् ॥
अम्बरीषश् च नाभाग इष्टवान् यमुनाम् अनु ॥
यज्ञैश् च तपसा चैव परां सिद्धिम् अवाप सः ॥
देशो नाहुषयज्ञानाम् अयं पुण्यतमो नृप ॥
यत्रेष्ट्वा दश पद्मानि सदस्येभ्यो निसृष्टवान् ॥
सार्वभौमस्य कौन्तेय ययातेर् अमितौजसः ॥
स्पर्धमानस्य शक्रेण पश्येदं यज्ञवास्त्व् इह ॥
पश्य नानाविधाकारैर् अग्निभिर् निचितां महीम् ॥
मज्जन्तीम् इव चाक्रान्तां ययातेर् यज्ञकर्मभिः ॥
एषा शम्य् एकपत्रा सा शरकं चैतद् उत्तमम् ॥
पश्य रामह्रदान् एतान् पश्य नारायणाश्रमम् ॥
एतद् आर्चीकपुत्रस्य योगैर् विचरतो महीम् ॥
अपसर्पणं महीपाल रौप्यायाम् अमितौजसः ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
asmin kila svayaṃ rājann iṣṭavān vai prajāpatiḥ ||
satram iṣṭīkṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikam ||
ambarīṣaś ca nābhāga iṣṭavān yamunām anu ||
yajñaiś ca tapasā caiva parāṃ siddhim avāpa saḥ ||
deśo nāhuṣayajñānām ayaṃ puṇyatamo nṛpa ||
yatreṣṭvā daśa padmāni sadasyebhyo nisṛṣṭavān ||
sārvabhaumasya kaunteya yayāter amitaujasaḥ ||
spardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstv iha ||
paśya nānāvidhākārair agnibhir nicitāṃ mahīm ||
majjantīm iva cākrāntāṃ yayāter yajñakarmabhiḥ ||
eṣā śamy ekapatrā sā śarakaṃ caitad uttamam ||
paśya rāmahradān etān paśya nārāyaṇāśramam ||
etad ārcīkaputrasya yogair vicarato mahīm ||
apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyām amitaujasaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच अस्मिन् किल स्वयं राजन्न् इष्टवान् वै प्रजापतिः ॥ सत्रम् इष्टीकृतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम् ॥ अम्बरीषश् च नाभाग इष्टवान् यमुनाम् अनु ॥ यज्ञैश् च तपसा चैव परां सिद्धिम् अवाप सः ॥ देशो नाहुषयज्ञानाम् अयं पुण्यतमो नृप ॥ यत्रेष्ट्वा दश पद्मानि सदस्येभ्यो निसृष्टवान् ॥ सार्वभौमस्य कौन्तेय ययातेर् अमितौजसः ॥ स्पर्धमानस्य शक्रेण पश्येदं यज्ञवास्त्व् इह ॥ पश्य नानाविधाकारैर् अग्निभिर् निचितां महीम् ॥ मज्जन्तीम् इव चाक्रान्तां ययातेर् यज्ञकर्मभिः ॥ एषा शम्य् एकपत्रा सा शरकं चैतद् उत्तमम् ॥ पश्य रामह्रदान् एतान् पश्य नारायणाश्रमम् ॥ एतद् आर्चीकपुत्रस्य योगैर् विचरतो महीम् ॥ अपसर्पणं महीपाल रौप्यायाम् अमितौजसः ॥lomaśa uvāca asmin kila svayaṃ rājann iṣṭavān vai prajāpatiḥ || satram iṣṭīkṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikam || ambarīṣaś ca nābhāga iṣṭavān yamunām anu || yajñaiś ca tapasā caiva parāṃ siddhim avāpa saḥ || deśo nāhuṣayajñānām ayaṃ puṇyatamo nṛpa || yatreṣṭvā daśa padmāni sadasyebhyo nisṛṣṭavān || sārvabhaumasya kaunteya yayāter amitaujasaḥ || spardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstv iha || paśya nānāvidhākārair agnibhir nicitāṃ mahīm || majjantīm iva cākrāntāṃ yayāter yajñakarmabhiḥ || eṣā śamy ekapatrā sā śarakaṃ caitad uttamam || paśya rāmahradān etān paśya nārāyaṇāśramam || etad ārcīkaputrasya yogair vicarato mahīm || apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyām amitaujasaḥ ||Ломаша говорит, что здесь сам Праджапати прежде совершил тысячелетнее саттра под названием Иштикрита; Амбариша Набхага совершал жертву вдоль Ямуны и жертвами и тапасом достиг высшего совершенства; это святейшее место жертв Нахуши, где он, совершив жертву, отпустил участникам десять падм; Ломаша показывает место жертвы всевластного Яяти, безмерно могучего, соперничавшего с Шакрой; земля покрыта огнями многих видов, словно погружается под тяжестью жертвенных дел Яяти; он показывает одну листовую шами, превосходный шарака, озёра Рамы и ашрам Нараяны; это отступление сына Арчики, безмерно могучего, который странствовал по земле йогами, в Раупье.

Translation

Ломаша сказал: «Здесь, царь, сам Праджапати некогда совершил тысячелетнее саттра, называемое Иштикрита. Амбариша Набхага совершал жертву вдоль Ямуны и жертвами, а также тапасом достиг высшего совершенства. Это, царь, святейшая земля жертв Нахуши, где он, совершив жертву, отпустил участникам десять падм. Смотри, Каунтея, вот жертвенное место всевластного Яяти, безмерно могучего, соперничавшего с Шакрой. Посмотри на землю, покрытую огнями разных видов: она словно погружается, придавленная жертвенными делами Яяти. Вот та шами с одним листом, вот превосходный шарака; смотри на эти озёра Рамы, смотри на ашрам Нараяны. Это, владыка земли, в Раупье место отступления безмерно могучего сына Арчики, странствовавшего по земле силой йоги».

Commentary

Курукшетра открывается как поле многих жертв и имён. Но среди царей и огней особенно звучит ашрам Нараяны: все священные усилия находят центр в обращённости к Верховному.

Version

c02852827e2d · published Jun 18, 2026, 5:22:17 AM UTC