Mahabharata 3.139.1-10

Devanāgarī

लोमश उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु बृहद्द्युम्नो महीपतिः ॥
सत्रम् आस्ते महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान् ॥
तेन रैभ्यस्य वै पुत्राव् अर्वावसुपरावसू ॥
वृतौ सहायौ सत्रार्थे बृहद्द्युम्नेन धीमता ॥
तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः ॥
आश्रमे त्व् अभवद् रैभ्यो भार्या चैव परावसोः ॥
अथावलोकको ऽगच्छद् गृहान् एकः परावसुः ॥
कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने ॥
जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्य् अपि ॥
चरन्तं गहने ऽरण्ये मेने स पितरं मृगम् ॥
मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः ॥
अकामयानेन तदा शरीरत्राणम् इच्छता ॥
स तस्य प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत ॥
पुनर् आगम्य तत् सत्रम् अब्रवीद् भ्रातरं वचः ॥
इदं कर्म न शक्तस् त्वं वोढुम् एकः कथं चन ॥
मया तु हिंसितस् तातो मन्यमानेन तं मृगम् ॥
सो ऽस्मदर्थे व्रतं साधु चर त्वं ब्रह्महिंसनम् ॥
समर्थो ह्य् अहम् एकाकी कर्म कर्तुम् इदं मुने ॥
अर्वावसुर् उवाच
करोतु वै भवान् सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः ॥
ब्रह्महत्यां चरिष्ये ऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः ॥

Transliteration (IAST)

lomaśa uvāca
etasminn eva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ ||
satram āste mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān ||
tena raibhyasya vai putrāv arvāvasuparāvasū ||
vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā ||
tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ ||
āśrame tv abhavad raibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ ||
athāvalokako 'gacchad gṛhān ekaḥ parāvasuḥ ||
kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane ||
jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasy api ||
carantaṃ gahane 'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam ||
mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ ||
akāmayānena tadā śarīratrāṇam icchatā ||
sa tasya pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata ||
punar āgamya tat satram abravīd bhrātaraṃ vacaḥ ||
idaṃ karma na śaktas tvaṃ voḍhum ekaḥ kathaṃ cana ||
mayā tu hiṃsitas tāto manyamānena taṃ mṛgam ||
so 'smadarthe vrataṃ sādhu cara tvaṃ brahmahiṃsanam ||
samartho hy aham ekākī karma kartum idaṃ mune ||
arvāvasur uvāca
karotu vai bhavān satraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ ||
brahmahatyāṃ cariṣye 'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

लोमश उवाच एतस्मिन्न् एव काले तु बृहद्द्युम्नो महीपतिः ॥ सत्रम् आस्ते महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान् ॥ तेन रैभ्यस्य वै पुत्राव् अर्वावसुपरावसू ॥ वृतौ सहायौ सत्रार्थे बृहद्द्युम्नेन धीमता ॥ तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः ॥ आश्रमे त्व् अभवद् रैभ्यो भार्या चैव परावसोः ॥ अथावलोकको ऽगच्छद् गृहान् एकः परावसुः ॥ कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने ॥ जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्य् अपि ॥ चरन्तं गहने ऽरण्ये मेने स पितरं मृगम् ॥ मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः ॥ अकामयानेन तदा शरीरत्राणम् इच्छता ॥ स तस्य प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत ॥ पुनर् आगम्य तत् सत्रम् अब्रवीद् भ्रातरं वचः ॥ इदं कर्म न शक्तस् त्वं वोढुम् एकः कथं चन ॥ मया तु हिंसितस् तातो मन्यमानेन तं मृगम् ॥ सो ऽस्मदर्थे व्रतं साधु चर त्वं ब्रह्महिंसनम् ॥ समर्थो ह्य् अहम् एकाकी कर्म कर्तुम् इदं मुने ॥ अर्वावसुर् उवाच करोतु वै भवान् सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः ॥ ब्रह्महत्यां चरिष्ये ऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः ॥lomaśa uvāca etasminn eva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ || satram āste mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān || tena raibhyasya vai putrāv arvāvasuparāvasū || vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā || tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ || āśrame tv abhavad raibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ || athāvalokako 'gacchad gṛhān ekaḥ parāvasuḥ || kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane || jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasy api || carantaṃ gahane 'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam || mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ || akāmayānena tadā śarīratrāṇam icchatā || sa tasya pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata || punar āgamya tat satram abravīd bhrātaraṃ vacaḥ || idaṃ karma na śaktas tvaṃ voḍhum ekaḥ kathaṃ cana || mayā tu hiṃsitas tāto manyamānena taṃ mṛgam || so 'smadarthe vrataṃ sādhu cara tvaṃ brahmahiṃsanam || samartho hy aham ekākī karma kartum idaṃ mune || arvāvasur uvāca karotu vai bhavān satraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ || brahmahatyāṃ cariṣye 'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ ||В это же время великий царь Брихаддьюмна, счастливый и могучий, совершал саттра, где жрецом был Райбхья; мудрый Брихаддьюмна избрал сыновей Райбхьи, Арвавасу и Паравасу, помощниками для саттры; с разрешения отца они ушли, а в ашраме остались Райбхья и жена Паравасу; однажды Паравасу один пришёл домой посмотреть, и в лесу увидел отца, покрытого чёрной оленьей шкурой; в последнюю часть ночи, ослеплённый сном и в оставшейся темноте, он принял отца, ходившего в густом лесу, за зверя; считая его зверем, он невольно убил отца, желая защитить тело; совершив все погребальные обряды, он вернулся на саттра и сказал брату, что тот один никак не сможет нести это дело, потому что он, приняв отца за зверя, убил его; ради них пусть Арвавасу хорошо исполнит обет за убийство брахмана, а сам Паравасу способен один совершать это дело; Арвавасу говорит, пусть тот совершает саттра мудрого Брихаддьюмны, а он, обуздав чувства, ради него исполнит брахмахатйя-врату.

Translation

Ломаша сказал: «В это самое время великий царь Брихаддьюмна, счастливый и могучий, совершал саттра, а жрецом у него был Райбхья. Мудрый Брихаддьюмна избрал для дела саттры двух сыновей Райбхьи, Арвавасу и Паравасу, как помощников. С разрешения отца, Каунтея, они оба отправились туда; в ашраме же остались Райбхья и жена Паравасу. Однажды Паравасу один пошёл домой посмотреть и в лесу увидел отца, покрытого чёрной оленьей шкурой. В последнюю часть ночи, ослеплённый сном, когда ещё оставалась тьма, он принял отца, ходившего в густом лесу, за зверя. Считая его зверем, он невольно убил отца, желая защитить тело. Совершив все погребальные обряды, Бхарата, он снова пришёл на это саттра и сказал брату: “Ты один никак не сможешь нести это дело. Ведь я убил отца, приняв его за зверя. Ради нас хорошо исполни обет за убийство брахмана; я же, муни, способен один совершать это дело”. Арвавасу сказал: “Пусть ты совершаешь саттра мудрого Брихаддьюмны. Я ради тебя, обуздав чувства, исполню брахмахатйя-врату”».

Commentary

Паравасу совершает невольный грех, но затем перекладывает очищение на брата. Так вина начинает углубляться: ошибка становится ложью, когда человек прячет её за чужим подвигом.

Version

fd65c0b68caa · published Jun 18, 2026, 5:30:48 AM UTC