Mahabharata 3.142.1-12

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
भीमसेन यमौ चोभौ पाञ्चालि च निबोधत ॥
नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान् वनेचरान् ॥
दुर्बलाः क्लेशिताः स्मेति यद् ब्रवीथेतरेतरम् ॥
अशक्ये ऽपि व्रजामेति धनंजयदिदृक्षया ॥
तन् मे दहति गात्राणि तूलराशिम् इवानलः ॥
यच् च वीरं न पश्यामि धनंजयम् उपान्तिके ॥
तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनम् आस्थितम् ॥
याज्ञसेन्याः परामर्शः स च वीर दहत्य् उत ॥
नकुलात् पूर्वजं पार्थं न पश्याम्य् अमितौजसम् ॥
अजेयम् उग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर ॥
तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च ॥
चरामि सह युष्माभिस् तस्य दर्शनकाङ्क्षया ॥
पञ्च वर्षाण्य् अहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम् ॥
यन् न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर ॥
तं वै श्यामं गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम् ॥
न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर ॥
कृतास्त्रं निपुणं युद्धे प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥
न पश्यामि नरश्रेष्ठं तेन तप्ये वृकोदर ॥
चरन्तम् अरिसंघेषु कालं क्रुद्धम् इवान्तकम् ॥
प्रभिन्नम् इव मातङ्गं सिंहस्कन्धं धनंजयम् ॥
यः स शक्राद् अनवरो वीर्येण द्रविणेन च ॥
यमयोः पूर्वजः पार्थः श्वेताश्वो ऽमितविक्रमः ॥
दुःखेन महताविष्टः स्वकृतेनानिवर्तिना ॥
अजेयम् उग्रधन्वानं तं न पश्यामि फल्गुनम् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
bhīmasena yamau cobhau pāñcāli ca nibodhata ||
nāsti bhūtasya nāśo vai paśyatāsmān vanecarān ||
durbalāḥ kleśitāḥ smeti yad bravīthetaretaram ||
aśakye 'pi vrajāmeti dhanaṃjayadidṛkṣayā ||
tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ ||
yac ca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayam upāntike ||
tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanam āsthitam ||
yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahaty uta ||
nakulāt pūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmy amitaujasam ||
ajeyam ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara ||
tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca ||
carāmi saha yuṣmābhis tasya darśanakāṅkṣayā ||
pañca varṣāṇy ahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayam ||
yan na paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkodara ||
taṃ vai śyāmaṃ guḍākeśaṃ siṃhavikrāntagāminam ||
na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkodara ||
kṛtāstraṃ nipuṇaṃ yuddhe pratimānaṃ dhanuṣmatām ||
na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkodara ||
carantam arisaṃgheṣu kālaṃ kruddham ivāntakam ||
prabhinnam iva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayam ||
yaḥ sa śakrād anavaro vīryeṇa draviṇena ca ||
yamayoḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śvetāśvo 'mitavikramaḥ ||
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ svakṛtenānivartinā ||
ajeyam ugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच भीमसेन यमौ चोभौ पाञ्चालि च निबोधत ॥ नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान् वनेचरान् ॥ दुर्बलाः क्लेशिताः स्मेति यद् ब्रवीथेतरेतरम् ॥ अशक्ये ऽपि व्रजामेति धनंजयदिदृक्षया ॥ तन् मे दहति गात्राणि तूलराशिम् इवानलः ॥ यच् च वीरं न पश्यामि धनंजयम् उपान्तिके ॥ तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनम् आस्थितम् ॥ याज्ञसेन्याः परामर्शः स च वीर दहत्य् उत ॥ नकुलात् पूर्वजं पार्थं न पश्याम्य् अमितौजसम् ॥ अजेयम् उग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर ॥ तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च ॥ चरामि सह युष्माभिस् तस्य दर्शनकाङ्क्षया ॥ पञ्च वर्षाण्य् अहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम् ॥ यन् न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर ॥ तं वै श्यामं गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम् ॥ न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर ॥ कृतास्त्रं निपुणं युद्धे प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ न पश्यामि नरश्रेष्ठं तेन तप्ये वृकोदर ॥ चरन्तम् अरिसंघेषु कालं क्रुद्धम् इवान्तकम् ॥ प्रभिन्नम् इव मातङ्गं सिंहस्कन्धं धनंजयम् ॥ यः स शक्राद् अनवरो वीर्येण द्रविणेन च ॥ यमयोः पूर्वजः पार्थः श्वेताश्वो ऽमितविक्रमः ॥ दुःखेन महताविष्टः स्वकृतेनानिवर्तिना ॥ अजेयम् उग्रधन्वानं तं न पश्यामि फल्गुनम् ॥yudhiṣṭhira uvāca bhīmasena yamau cobhau pāñcāli ca nibodhata || nāsti bhūtasya nāśo vai paśyatāsmān vanecarān || durbalāḥ kleśitāḥ smeti yad bravīthetaretaram || aśakye 'pi vrajāmeti dhanaṃjayadidṛkṣayā || tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ || yac ca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayam upāntike || tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanam āsthitam || yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahaty uta || nakulāt pūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmy amitaujasam || ajeyam ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara || tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca || carāmi saha yuṣmābhis tasya darśanakāṅkṣayā || pañca varṣāṇy ahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayam || yan na paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkodara || taṃ vai śyāmaṃ guḍākeśaṃ siṃhavikrāntagāminam || na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkodara || kṛtāstraṃ nipuṇaṃ yuddhe pratimānaṃ dhanuṣmatām || na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkodara || carantam arisaṃgheṣu kālaṃ kruddham ivāntakam || prabhinnam iva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayam || yaḥ sa śakrād anavaro vīryeṇa draviṇena ca || yamayoḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śvetāśvo 'mitavikramaḥ || duḥkhena mahatāviṣṭaḥ svakṛtenānivartinā || ajeyam ugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunam ||Юдхиштхира просит Бхимасену, близнецов и Панчали понять: видя их лесными странниками, он не думает, что живые существа гибнут; когда они говорят друг другу, что слабы и измучены, но всё равно идут к невозможному из желания увидеть Дхананджаю, это жжёт его тело как огонь кучу хлопка; его жжёт то, что он не видит рядом героя Дхананджаю, и оскорбление Яджнасени тоже жжёт его, живущего в лесу с младшими и жаждущего увидеть Арджуну; он не видит старшего после Накулы Парти, безмерно сияющего, непобедимого, с грозным луком, и страдает; он ходит с ними по тиртхам, лесам и озёрам ради желания увидеть его; пять лет он не видит верного слову героя Бибхатсу, смуглого Гудакешу, идущего как лев, могучего, искусного в оружии и битве, образец лучников; он не видит Пхалгуну, поражённый тяжким собственным неизбежным горем.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Бхимасена, оба близнеца и Панчали, выслушайте. Видя нас странниками по лесу, я понимаю: живые существа не гибнут сразу. Когда вы говорите друг другу: “Мы слабы, мы измучены”, но всё равно идёте к невозможному, желая увидеть Дхананджаю, это жжёт мои члены, как огонь — кучу хлопка. И то, что я не вижу рядом героя Дхананджаю, жжёт меня. И прикосновение к Яджнасени, её оскорбление, тоже жжёт меня, живущего в лесу с младшими и жаждущего его увидеть. Я не вижу Парти, старшего после Накулы, безмерно сияющего, непобедимого, с грозным луком; от этого я страдаю, Врикодара. Ради желания увидеть его я хожу вместе с вами по прекрасным тиртхам, лесам и озёрам. Пять лет я не вижу героя, верного слову Дхананджаю, Бибхатсу; от этого я страдаю, Врикодара. Не вижу того смуглого Гудакешу, могучерукого, идущего львиным шагом; от этого я страдаю. Не вижу лучшего из людей, искусного в битве, владеющего оружием, образца для лучников; от этого я страдаю. Не вижу Пхалгуну, непобедимого, с грозным луком, потому что охвачен великим горем, созданным мной самим и неотвратимым».

Commentary

Юдхиштхира не скрывает вины: тоска по Арджуне соединена с памятью о Dice-game и унижении Драупади. Настоящее раскаяние не парализует его, но делает путь внутренне честным.

Version

3fdce4132d47 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC