Mahabharata 3.144.1-9

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥
पद्भ्याम् अनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ॥
श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च ॥
सौकुमार्याच् च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी ॥
सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्याम् असितेक्षणा ॥
वृत्ताभ्याम् अनुरूपाभ्याम् ऊरू समवलम्बत ॥
आलम्बमाना सहिताव् ऊरू गजकरोपमौ ॥
पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ॥
तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लताम् इव ॥
नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ॥
नकुल उवाच
राजन् पाञ्चालराजस्य सुतेयम् असितेक्षणा ॥
श्रान्ता निपतिता भूमौ ताम् अवेक्षस्व भारत ॥
अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी ॥
आश्वासय महाराज ताम् इमां श्रमकर्शिताम् ॥
वैशंपायन उवाच
राजा तु वचनात् तस्य भृशं दुःखसमन्वितः ॥
भीमश् च सहदेवश् च सहसा समुपाद्रवन् ॥
ताम् अवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् ॥
अङ्कम् आनीय धर्मात्मा पर्यदेवयद् आतुरः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu ||
padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat ||
śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca ||
saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī ||
sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā ||
vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata ||
ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau ||
papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā ||
tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva ||
nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān ||
nakula uvāca
rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā ||
śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata ||
aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī ||
āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām ||
vaiśaṃpāyana uvāca
rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ ||
bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan ||
tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām ||
aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ पद्भ्याम् अनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ॥ श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च ॥ सौकुमार्याच् च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी ॥ सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्याम् असितेक्षणा ॥ वृत्ताभ्याम् अनुरूपाभ्याम् ऊरू समवलम्बत ॥ आलम्बमाना सहिताव् ऊरू गजकरोपमौ ॥ पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ॥ तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लताम् इव ॥ नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ॥ नकुल उवाच राजन् पाञ्चालराजस्य सुतेयम् असितेक्षणा ॥ श्रान्ता निपतिता भूमौ ताम् अवेक्षस्व भारत ॥ अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी ॥ आश्वासय महाराज ताम् इमां श्रमकर्शिताम् ॥ वैशंपायन उवाच राजा तु वचनात् तस्य भृशं दुःखसमन्वितः ॥ भीमश् च सहदेवश् च सहसा समुपाद्रवन् ॥ ताम् अवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् ॥ अङ्कम् आनीय धर्मात्मा पर्यदेवयद् आतुरः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu || padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat || śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca || saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī || sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā || vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata || ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau || papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā || tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva || nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān || nakula uvāca rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā || śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata || aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī || āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām || vaiśaṃpāyana uvāca rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ || bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan || tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām || aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ ||Когда великие Пандавы только отправились дальше, Драупади, непривычная идти пешком, села; утомлённая, охваченная страданием от ветра, дождя и своей нежности, славная Панчали лишилась чувств; падая в обмороке, черноокая опиралась руками на округлые прекрасные бёдра, но внезапно упала на землю, дрожа как банановое дерево; могучий Накула бросился и подхватил её, словно цепляющуюся лиану; Накула сказал царю, что черноокая дочь царя Панчалы, изнурённая, упала на землю, и просил взглянуть на неё и утешить нежноходную, не достойную страдания; по его слову царь, Бхима и Сахадева, сильно опечаленные, быстро подбежали; увидев Каунтею бледнолицей и худой, праведный царь взял её на колени и в муке стал скорбеть.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Едва великие Пандавы снова отправились, Драупади, непривычная идти пешком, села. Утомлённая, охваченная страданием от того ветра и дождя, а также от своей нежности, славная Панчали лишилась чувств. Падая в обмороке, черноокая опиралась руками на свои округлые, прекрасные бёдра. Опираясь на оба бедра, подобные хоботам слона, она внезапно упала на землю, дрожа как банановое дерево. Когда эта прекраснобёдрая падала, словно цепляющаяся лиана, могучий Накула подбежал и подхватил её. Накула сказал: “Царь, это черноокая дочь царя Панчалы, изнурённая, упала на землю. Взгляни на неё, Бхарата. Она не достойна страдания, а получила высшее страдание. Великий царь, утешь эту измождённую трудом нежноходную”. По его слову царь, глубоко опечаленный, и Бхима с Сахадевой внезапно подбежали. Увидев Каунтею бледнолицей и худой, праведный царь взял её на колени и, измученный, стал скорбеть».

Commentary

Драупади падает не как слабый персонаж, а как тело, доведённое до предела общей судьбой. Сразу видно, кто вокруг неё: братья не оценивают, а подхватывают и служат.

Version

8cda5bac40c3 · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC