Mahabharata 3.145.23-43

Devanāgarī

ततस् तम् आश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम् ॥
ददृशुः पाण्डवा राजन् सहिता द्विजपुंगवैः ॥
तमसा रहितं पुण्यम् अनामृष्टं रवेः करैः ॥
क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश् च वर्जितं शोकनाशनम् ॥
महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ॥
दुष्प्रवेशं महाराज नरैर् धर्मबहिष्कृतैः ॥
बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् ॥
दिव्यपुष्पोपहारैश् च सर्वतो ऽभिविराजितम् ॥
विशालैर् अग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैर् आचितं शुभैः ॥
महद्भिस् तोयकलशैः कठिनैश् चोपशोभितम् ॥
शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥
दिव्यम् आश्रयणीयं तम् आश्रमं श्रमनाशनम् ॥
श्रिया युतम् अनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम् ॥
फलमूलाशनैर् दान्तैश् चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ॥
सूर्यवैश्वानरसमैस् तपसा भावितात्मभिः ॥
महर्षिभिर् मोक्षपरैर् यतिभिर् नियतेन्द्रियैः ॥
ब्रह्मभूतैर् महाभागैर् उपेतं ब्रह्मवादिभिः ॥
सो ऽभ्यगच्छन् महातेजास् तान् ऋषीन् नियतः शुचिः ॥
भ्रातृभिः सहितो धीमान् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
दिव्यज्ञानोपपन्नास् ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम् ॥
अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः ॥
आशीर्वादान् प्रयुञ्जानाः स्वाध्यायनिरता भृशम् ॥
प्रीतास् ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः ॥
उपाजह्रुश् च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि ॥
स तैः प्रीत्याथ सत्कारम् उपनीतं महर्षिभिः ॥
प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम् ॥
प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ॥
विवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश् च सहानघ ॥
ब्राह्मणैर् वेदवेदाङ्गपारगैश् च सहाच्युतः ॥
तत्रापश्यत् स धर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम् ॥
नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ॥
मधुस्रवफलां दिव्यां महर्षिगणसेविताम् ॥
ताम् उपेत्य महात्मानस् ते ऽवसन् ब्राह्मणैः सह ॥
आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम् ॥
हिरण्यशिखरं चैव तच् च बिन्दुसरः शिवम् ॥
भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम् ॥
मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैर् उपशोभिताम् ॥
दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥
वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस् तत्र पाण्डवाः ॥
तत्र देवान् पितॄंश् चैव तर्पयन्तः पुनः पुनः ॥
ब्राह्मणैः सहिता वीरा न्यवसन् पुरुषर्षभाः ॥
कृष्णायास् तत्र पश्यन्तः क्रीडितान्य् अमरप्रभाः ॥
विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥

Transliteration (IAST)

tatas tam āśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam ||
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan sahitā dvijapuṃgavaiḥ ||
tamasā rahitaṃ puṇyam anāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ ||
kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiś ca varjitaṃ śokanāśanam ||
maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam ||
duṣpraveśaṃ mahārāja narair dharmabahiṣkṛtaiḥ ||
balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam ||
divyapuṣpopahāraiś ca sarvato 'bhivirājitam ||
viśālair agniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍair ācitaṃ śubhaiḥ ||
mahadbhis toyakalaśaiḥ kaṭhinaiś copaśobhitam ||
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghoṣanināditam ||
divyam āśrayaṇīyaṃ tam āśramaṃ śramanāśanam ||
śriyā yutam anirdeśyaṃ devacaryopaśobhitam ||
phalamūlāśanair dāntaiś cīrakṛṣṇājināmbaraiḥ ||
sūryavaiśvānarasamais tapasā bhāvitātmabhiḥ ||
maharṣibhir mokṣaparair yatibhir niyatendriyaiḥ ||
brahmabhūtair mahābhāgair upetaṃ brahmavādibhiḥ ||
so 'bhyagacchan mahātejās tān ṛṣīn niyataḥ śuciḥ ||
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ||
divyajñānopapannās te dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram ||
abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ ||
āśīrvādān prayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhṛśam ||
prītās te tasya satkāraṃ vidhinā pāvakopamāḥ ||
upājahruś ca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci ||
sa taiḥ prītyātha satkāram upanītaṃ maharṣibhiḥ ||
prayataḥ pratigṛhyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ||
taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam ||
prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā ||
viveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiś ca sahānagha ||
brāhmaṇair vedavedāṅgapāragaiś ca sahācyutaḥ ||
tatrāpaśyat sa dharmātmā devadevarṣipūjitam ||
naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam ||
madhusravaphalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitām ||
tām upetya mahātmānas te 'vasan brāhmaṇaiḥ saha ||
ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam ||
hiraṇyaśikharaṃ caiva tac ca bindusaraḥ śivam ||
bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām ||
maṇipravālaprastārāṃ pādapair upaśobhitām ||
divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ prītivardhanīm ||
vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrus tatra pāṇḍavāḥ ||
tatra devān pitṝṃś caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ ||
brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasan puruṣarṣabhāḥ ||
kṛṣṇāyās tatra paśyantaḥ krīḍitāny amaraprabhāḥ ||
vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततस् तम् आश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम् ॥ ददृशुः पाण्डवा राजन् सहिता द्विजपुंगवैः ॥ तमसा रहितं पुण्यम् अनामृष्टं रवेः करैः ॥ क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश् च वर्जितं शोकनाशनम् ॥ महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ दुष्प्रवेशं महाराज नरैर् धर्मबहिष्कृतैः ॥ बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् ॥ दिव्यपुष्पोपहारैश् च सर्वतो ऽभिविराजितम् ॥ विशालैर् अग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैर् आचितं शुभैः ॥ महद्भिस् तोयकलशैः कठिनैश् चोपशोभितम् ॥ शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥ दिव्यम् आश्रयणीयं तम् आश्रमं श्रमनाशनम् ॥ श्रिया युतम् अनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम् ॥ फलमूलाशनैर् दान्तैश् चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ॥ सूर्यवैश्वानरसमैस् तपसा भावितात्मभिः ॥ महर्षिभिर् मोक्षपरैर् यतिभिर् नियतेन्द्रियैः ॥ ब्रह्मभूतैर् महाभागैर् उपेतं ब्रह्मवादिभिः ॥ सो ऽभ्यगच्छन् महातेजास् तान् ऋषीन् नियतः शुचिः ॥ भ्रातृभिः सहितो धीमान् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ दिव्यज्ञानोपपन्नास् ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम् ॥ अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः ॥ आशीर्वादान् प्रयुञ्जानाः स्वाध्यायनिरता भृशम् ॥ प्रीतास् ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः ॥ उपाजह्रुश् च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि ॥ स तैः प्रीत्याथ सत्कारम् उपनीतं महर्षिभिः ॥ प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम् ॥ प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ॥ विवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश् च सहानघ ॥ ब्राह्मणैर् वेदवेदाङ्गपारगैश् च सहाच्युतः ॥ तत्रापश्यत् स धर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम् ॥ नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ॥ मधुस्रवफलां दिव्यां महर्षिगणसेविताम् ॥ ताम् उपेत्य महात्मानस् ते ऽवसन् ब्राह्मणैः सह ॥ आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम् ॥ हिरण्यशिखरं चैव तच् च बिन्दुसरः शिवम् ॥ भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम् ॥ मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैर् उपशोभिताम् ॥ दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस् तत्र पाण्डवाः ॥ तत्र देवान् पितॄंश् चैव तर्पयन्तः पुनः पुनः ॥ ब्राह्मणैः सहिता वीरा न्यवसन् पुरुषर्षभाः ॥ कृष्णायास् तत्र पश्यन्तः क्रीडितान्य् अमरप्रभाः ॥ विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥tatas tam āśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam || dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan sahitā dvijapuṃgavaiḥ || tamasā rahitaṃ puṇyam anāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ || kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiś ca varjitaṃ śokanāśanam || maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam || duṣpraveśaṃ mahārāja narair dharmabahiṣkṛtaiḥ || balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam || divyapuṣpopahāraiś ca sarvato 'bhivirājitam || viśālair agniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍair ācitaṃ śubhaiḥ || mahadbhis toyakalaśaiḥ kaṭhinaiś copaśobhitam || śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghoṣanināditam || divyam āśrayaṇīyaṃ tam āśramaṃ śramanāśanam || śriyā yutam anirdeśyaṃ devacaryopaśobhitam || phalamūlāśanair dāntaiś cīrakṛṣṇājināmbaraiḥ || sūryavaiśvānarasamais tapasā bhāvitātmabhiḥ || maharṣibhir mokṣaparair yatibhir niyatendriyaiḥ || brahmabhūtair mahābhāgair upetaṃ brahmavādibhiḥ || so 'bhyagacchan mahātejās tān ṛṣīn niyataḥ śuciḥ || bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || divyajñānopapannās te dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram || abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ || āśīrvādān prayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhṛśam || prītās te tasya satkāraṃ vidhinā pāvakopamāḥ || upājahruś ca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci || sa taiḥ prītyātha satkāram upanītaṃ maharṣibhiḥ || prayataḥ pratigṛhyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam || prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā || viveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiś ca sahānagha || brāhmaṇair vedavedāṅgapāragaiś ca sahācyutaḥ || tatrāpaśyat sa dharmātmā devadevarṣipūjitam || naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam || madhusravaphalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitām || tām upetya mahātmānas te 'vasan brāhmaṇaiḥ saha || ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam || hiraṇyaśikharaṃ caiva tac ca bindusaraḥ śivam || bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām || maṇipravālaprastārāṃ pādapair upaśobhitām || divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ prītivardhanīm || vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrus tatra pāṇḍavāḥ || tatra devān pitṝṃś caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ || brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasan puruṣarṣabhāḥ || kṛṣṇāyās tatra paśyantaḥ krīḍitāny amaraprabhāḥ || vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ ||Пандавы с лучшими дваждырождёнными увидели святой ашрам, связанный с Нара-Нараяной: свободный от тьмы, не тронутый лучами солнца, лишённый голода, жажды, холода и жары, уничтожающий скорбь, полный махариши, наделённый брахмической красотой, труднодоступный людям вне дхармы, почтённый бали и хомой, украшенный чистыми умащениями, божественными цветами, великими огненными домами, сосудами и кувшинами, убежище всех существ и звучащий Брахманом; в нём жили обузданные, питающиеся плодами и корнями, в лыке и чёрных шкурах, подобные солнцу и огню, сформированные тапасом, стремящиеся к мокше, яти с обузданными чувствами, великосчастливые брахмовадины; чистый и обузданный Юдхиштхира с братьями подошёл к риши, и все махариши с радостью приняли его, благословляя; они принесли воду, цветы, корни и плоды; Юдхиштхира принял почёт и вошёл с Кришной, братьями и брахманами в святой, небесный, благоуханный ашрам, подобный обители Шакры; он увидел место Нара-Нараяны, почитаемое богами и девариши, украшенное Бхагиратхи; великие души жили там с брахманами, смотрели на Майнаку, золотую вершину, Биндусарас и святую Бхагиратхи с холодной чистой водой, украшенную деревьями и камнями из самоцветов и кораллов; Пандавы снова и снова насыщали богов и предков, жили там и радовались, видя разнообразные игры Кришны.

Translation

Затем Пандавы вместе с лучшими дваждырождёнными увидели святой ашрам, связанный с Нара-Нараяной. Он был свободен от тьмы, свят, не тронут лучами солнца, лишён недостатков голода, жажды, холода и жары, уничтожал скорбь; был наполнен сонмами махариши, наделён брахмической красотой, труднодоступен для людей, отпавших от дхармы. Он был божественен, почтён бали и хомой, чисто умащён, со всех сторон сиял божественными цветочными подношениями, был украшен широкими огненными домами, прекрасными сосудами для жертвы, большими кувшинами с водой и прочной утварью; он был убежищем всех существ и звучал голосом Брахмана. В этом божественном, достойном прибежища ашраме, уничтожающем усталость, неописуемо прекрасном, украшенном поведением богов, жили обузданные, питающиеся плодами и корнями, одетые в лыко и чёрные шкуры, подобные солнцу и Вайшванаре, чьи души были сформированы тапасом; махариши, стремящиеся к мокше, яти с обузданными чувствами, великосчастливые брахмовадины, ставшие как Брахман. Мудрый сын Дхармы Юдхиштхира, великий сиянием, чистый и обузданный, подошёл к этим риши вместе с братьями. Увидев пришедшего Юдхиштхиру, все махариши, наделённые божественным знанием, с большой радостью вышли к нему, произнося благословения и усердно пребывая в свадхьяе. Радостные, подобные огню, они по правилу оказали ему почёт и принесли чистую воду, цветы, корни и плоды. Сын Дхармы Юдхиштхира, сосредоточенный, с любовью принял почёт, принесённый махариши. Пандав вместе с Кришной, радостный, вошёл в этот святой, небесный, благоуханный и прекрасный ашрам, похожий на обитель Шакры, вместе с братьями и с брахманами, перешедшими Веды и веданги. Там праведный увидел место Нара-Нараяны, почитаемое богами и девариши, украшенное Бхагиратхи. Подойдя к той божественной, истекающей мёдом, служимой махариши Бадари, великие души жили там вместе с брахманами. Они смотрели на Майнаку, полный разных птиц, на золотую вершину и на благой Биндусарас; на Бхагиратхи, добрую тиртху, с холодной, чистой, благой водой, украшенную деревьями и настилами из самоцветов и кораллов. Великие души Пандавы, глядя на божественные цветы, радующие ум, наслаждались там. Снова и снова насыщая богов и предков, герои, тигры среди людей, жили там вместе с брахманами. Там, глядя на разнообразные игры Кришны, сияющие как бессмертные, тигры среди людей Пандавы радовались».

Commentary

Ашрам Нара-Нараяны показан как противоположность лесному изгнанию: здесь трудность пути переходит в пространство духовной полноты, где даже усталость теряет власть.

Version

03744d190c6b · published Jun 18, 2026, 5:40:47 AM UTC