Mahabharata 3.158.14-28

Devanāgarī

ततस् तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ॥
सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ॥
ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ॥
भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् भीमसेनभयार्दिताः ॥
न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः ॥
प्रकीर्णमूर्धजा राजन् यक्षाधिपतिम् अब्रुवन् ॥
गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः ॥
राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः ॥
प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ॥
एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः ॥
प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप ॥
शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ॥
लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस् ते सखा हतः ॥
मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥
स तच् छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ॥
कोपसंरक्तनयनः कथम् इत्य् अब्रवीद् वचः ॥
द्वितीयम् अपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ॥
चुक्रोध यक्षाधिपतिर् युज्यताम् इति चाब्रवीत् ॥
अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटम् इवोच्छ्रितम् ॥
हयैः संयोजयाम् आसुर् गान्धर्वैर् उत्तमं रथम् ॥
तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ॥
तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः ॥
शोभमाना रथे युक्तास् तरिष्यन्त इवाशुगाः ॥
हर्षयाम् आसुर् अन्योन्यम् इङ्गितैर् विजयावहैः ॥
स तम् आस्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ॥
प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥
तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम् ॥
रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ॥
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः ॥
जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे ॥

Transliteration (IAST)

tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ ||
sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati ||
te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam ||
bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ ||
nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ ||
prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan ||
gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ ||
rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ ||
pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara ||
ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ ||
pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa ||
śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ ||
labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ ||
mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram ||
sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ ||
kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ ||
dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ ||
cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt ||
athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam ||
hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham ||
tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ ||
tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ ||
śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ ||
harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ ||
sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham ||
prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ ||
taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam ||
raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ ||
sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ ||
javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततस् तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ॥ सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ॥ ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ॥ भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् भीमसेनभयार्दिताः ॥ न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः ॥ प्रकीर्णमूर्धजा राजन् यक्षाधिपतिम् अब्रुवन् ॥ गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः ॥ राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः ॥ प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ॥ एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः ॥ प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप ॥ शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ॥ लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस् ते सखा हतः ॥ मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥ स तच् छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ॥ कोपसंरक्तनयनः कथम् इत्य् अब्रवीद् वचः ॥ द्वितीयम् अपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ॥ चुक्रोध यक्षाधिपतिर् युज्यताम् इति चाब्रवीत् ॥ अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटम् इवोच्छ्रितम् ॥ हयैः संयोजयाम् आसुर् गान्धर्वैर् उत्तमं रथम् ॥ तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ॥ तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः ॥ शोभमाना रथे युक्तास् तरिष्यन्त इवाशुगाः ॥ हर्षयाम् आसुर् अन्योन्यम् इङ्गितैर् विजयावहैः ॥ स तम् आस्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ॥ प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥ तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम् ॥ रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ॥ सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः ॥ जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे ॥tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ || sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati || te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam || bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ || nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ || prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan || gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ || rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ || pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara || ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ || pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa || śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ || labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ || mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram || sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ || kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ || dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ || cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt || athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam || hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham || tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ || tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ || śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ || harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ || sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham || prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ || taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam || raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ || sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ || javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire ||Уцелевшие ракшасы пошли к Кубере и рассказали, что Бхима убил Манимана и многих стражей; Кубера разгневался и велел подать колесницу; окружённый якшами, гандхарвами и другими существами, он прибыл к Пандавам; увидев владыку богатств, Пандавы поклонились ему со сложенными руками.

Translation

«Уцелевшие ракшасы поспешили к Вайшраване и рассказали, что Бхимасена убил Манимана и многих стражей. Услышав это, Кубера разгневался и велел подать колесницу. Окружённый якшами, гандхарвами и множеством существ, владыка богатств прибыл к Пандавам. Увидев его, сыновья Панду склонились перед ним со сложенными руками».

Commentary

Приход Куберы мог бы стать судом над Пандавами. Но поклон Пандавов показывает правильное положение: перед владыкой места даже победители стоят как просители милости.

Version

ba541c6066c0 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC