Mahabharata 3.158.49-59

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
कथं शप्तो ऽसि भगवन्न् अगस्त्येन महात्मना ॥
श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं देव तवैतच् छापकारणम् ॥
इदं चाश्चर्यभूतं मे यत् क्रोधात् तस्य धीमतः ॥
तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः ॥
वैश्रवण उवाच
देवतानाम् अभून् मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर ॥
वृतस् तत्राहम् अगमं महापद्मशतैस् त्रिभिः ॥
यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम् ॥
अध्वन्य् अहम् अथापश्यम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥
उग्रं तपस् तपस्यन्तं यमुनातीरम् आश्रितम् ॥
नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥
तम् ऊर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम् ॥
तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनम् इवैधितम् ॥
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् मणिमान् नाम मे सखा ॥
मौर्ख्याद् अज्ञानभावाच् च दर्पान् मोहाच् च भारत ॥
न्यष्ठीवद् आकाशगतो महर्षेस् तस्य मूर्धनि ॥
स कोपान् माम् उवाचेदं दिशः सर्वा दहन्न् इव ॥
माम् अवज्ञाय दुष्टात्मा यस्माद् एष सखा तव ॥
धर्षणां कृतवान् एतां पश्यतस् ते धनेश्वर ॥
तस्मात् सहैभिः सैन्यैस् ते वधं प्राप्स्यति मानुषात् ॥
त्वं चाप्य् एभिर् हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते ॥
तम् एव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसे ॥
सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ॥
न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ ते ऽऽज्ञां करिष्यति ॥
एष शापो मया प्राप्तः प्राक् तस्माद् ऋषिसत्तमात् ॥
स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā ||
śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam ||
idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ ||
tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ ||
vaiśravaṇa uvāca
devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara ||
vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ ||
yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām ||
adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam ||
ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam ||
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam ||
tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam ||
tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam ||
rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā ||
maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata ||
nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani ||
sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva ||
mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava ||
dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara ||
tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt ||
tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate ||
tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase ||
sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam ||
na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati ||
eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt ||
sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच कथं शप्तो ऽसि भगवन्न् अगस्त्येन महात्मना ॥ श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं देव तवैतच् छापकारणम् ॥ इदं चाश्चर्यभूतं मे यत् क्रोधात् तस्य धीमतः ॥ तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः ॥ वैश्रवण उवाच देवतानाम् अभून् मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर ॥ वृतस् तत्राहम् अगमं महापद्मशतैस् त्रिभिः ॥ यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम् ॥ अध्वन्य् अहम् अथापश्यम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥ उग्रं तपस् तपस्यन्तं यमुनातीरम् आश्रितम् ॥ नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥ तम् ऊर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम् ॥ तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनम् इवैधितम् ॥ राक्षसाधिपतिः श्रीमान् मणिमान् नाम मे सखा ॥ मौर्ख्याद् अज्ञानभावाच् च दर्पान् मोहाच् च भारत ॥ न्यष्ठीवद् आकाशगतो महर्षेस् तस्य मूर्धनि ॥ स कोपान् माम् उवाचेदं दिशः सर्वा दहन्न् इव ॥ माम् अवज्ञाय दुष्टात्मा यस्माद् एष सखा तव ॥ धर्षणां कृतवान् एतां पश्यतस् ते धनेश्वर ॥ तस्मात् सहैभिः सैन्यैस् ते वधं प्राप्स्यति मानुषात् ॥ त्वं चाप्य् एभिर् हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते ॥ तम् एव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसे ॥ सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ॥ न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ ते ऽऽज्ञां करिष्यति ॥ एष शापो मया प्राप्तः प्राक् तस्माद् ऋषिसत्तमात् ॥ स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः ॥yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā || śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam || idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ || tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ || vaiśravaṇa uvāca devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara || vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ || yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām || adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam || ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam || nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam || tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam || tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam || rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā || maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata || nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani || sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva || mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava || dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara || tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt || tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate || tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase || sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam || na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati || eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt || sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ ||Yudhishthira asks the reason for the curse; Kubera relates that once, going to the gods' council at Kushavati with a vast army of yakshas, he saw Agastya on the Yamuna performing severe austerities with arms raised to the sun; his friend Manimana, out of foolishness and pride, spat down from the sky onto the sage's head; Agastya cursed Kubera: since his friend had insulted the sage before his eyes, Manimana and the army would be slain by a man, Kubera would suffer grief, and upon seeing that man he would be released; the descendants of the army were not cursed; now Bhima has freed him.

Translation

Yudhishthira asked the reason for the curse, and Kubera said: "Once I was going to the council of the gods at Kushavati with a vast army of yakshas. On the Yamuna I saw Agastya performing severe austerities, his arms raised to the sun. My friend Manimana, out of foolishness and pride, spat down from the sky onto the sage's head. Then Agastya cursed me: 'Since your friend has insulted me before your eyes, he and this army shall be slain by a man. You shall suffer grief, and upon seeing that man you shall be freed from the curse. The descendants of these warriors shall not be cursed.' Thus, O king, Bhima has freed me from that curse."

Commentary

The root of the trouble is not Manimana's strength, but his contempt for austerity. An insult to a holy man returns in time, and release comes only after the wrong is acknowledged.

Version

507205372ccf · published Jul 16, 2026, 5:09:16 PM UTC

Available inRUEN