Mahabharata 3.158.49-59

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
कथं शप्तो ऽसि भगवन्न् अगस्त्येन महात्मना ॥
श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं देव तवैतच् छापकारणम् ॥
इदं चाश्चर्यभूतं मे यत् क्रोधात् तस्य धीमतः ॥
तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः ॥
वैश्रवण उवाच
देवतानाम् अभून् मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर ॥
वृतस् तत्राहम् अगमं महापद्मशतैस् त्रिभिः ॥
यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम् ॥
अध्वन्य् अहम् अथापश्यम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥
उग्रं तपस् तपस्यन्तं यमुनातीरम् आश्रितम् ॥
नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥
तम् ऊर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम् ॥
तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनम् इवैधितम् ॥
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् मणिमान् नाम मे सखा ॥
मौर्ख्याद् अज्ञानभावाच् च दर्पान् मोहाच् च भारत ॥
न्यष्ठीवद् आकाशगतो महर्षेस् तस्य मूर्धनि ॥
स कोपान् माम् उवाचेदं दिशः सर्वा दहन्न् इव ॥
माम् अवज्ञाय दुष्टात्मा यस्माद् एष सखा तव ॥
धर्षणां कृतवान् एतां पश्यतस् ते धनेश्वर ॥
तस्मात् सहैभिः सैन्यैस् ते वधं प्राप्स्यति मानुषात् ॥
त्वं चाप्य् एभिर् हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते ॥
तम् एव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसे ॥
सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ॥
न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ ते ऽऽज्ञां करिष्यति ॥
एष शापो मया प्राप्तः प्राक् तस्माद् ऋषिसत्तमात् ॥
स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā ||
śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam ||
idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ ||
tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ ||
vaiśravaṇa uvāca
devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara ||
vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ ||
yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām ||
adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam ||
ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam ||
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam ||
tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam ||
tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam ||
rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā ||
maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata ||
nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani ||
sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva ||
mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava ||
dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara ||
tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt ||
tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate ||
tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase ||
sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam ||
na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati ||
eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt ||
sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच कथं शप्तो ऽसि भगवन्न् अगस्त्येन महात्मना ॥ श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं देव तवैतच् छापकारणम् ॥ इदं चाश्चर्यभूतं मे यत् क्रोधात् तस्य धीमतः ॥ तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः ॥ वैश्रवण उवाच देवतानाम् अभून् मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर ॥ वृतस् तत्राहम् अगमं महापद्मशतैस् त्रिभिः ॥ यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम् ॥ अध्वन्य् अहम् अथापश्यम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥ उग्रं तपस् तपस्यन्तं यमुनातीरम् आश्रितम् ॥ नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥ तम् ऊर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम् ॥ तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनम् इवैधितम् ॥ राक्षसाधिपतिः श्रीमान् मणिमान् नाम मे सखा ॥ मौर्ख्याद् अज्ञानभावाच् च दर्पान् मोहाच् च भारत ॥ न्यष्ठीवद् आकाशगतो महर्षेस् तस्य मूर्धनि ॥ स कोपान् माम् उवाचेदं दिशः सर्वा दहन्न् इव ॥ माम् अवज्ञाय दुष्टात्मा यस्माद् एष सखा तव ॥ धर्षणां कृतवान् एतां पश्यतस् ते धनेश्वर ॥ तस्मात् सहैभिः सैन्यैस् ते वधं प्राप्स्यति मानुषात् ॥ त्वं चाप्य् एभिर् हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते ॥ तम् एव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसे ॥ सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ॥ न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ ते ऽऽज्ञां करिष्यति ॥ एष शापो मया प्राप्तः प्राक् तस्माद् ऋषिसत्तमात् ॥ स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः ॥yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā || śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam || idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ || tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ || vaiśravaṇa uvāca devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara || vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ || yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām || adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam || ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam || nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam || tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam || tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam || rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā || maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata || nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani || sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva || mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava || dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara || tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt || tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate || tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase || sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam || na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati || eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt || sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ ||Юдхиштхира спрашивает о причине проклятия; Кубера рассказывает, что однажды он шёл на совет богов в Кушавати с огромным войском якшей и увидел Агастью на Ямуне, совершающего суровый тапас с поднятыми руками к солнцу; его друг Маниман из глупости и гордости плюнул с неба на голову риши; Агастья проклял Куберу: поскольку его друг оскорбил риши у него на глазах, Маниман и войско будут убиты человеком, Кубера испытает скорбь и, увидев этого человека, освободится; потомки войска не были прокляты; теперь Бхима освободил его.

Translation

Юдхиштхира спросил о причине проклятия, и Кубера сказал: «Однажды я шёл на совет богов в Кушавати с огромным войском якшей. На Ямуне я увидел Агастью, совершавшего суровый тапас, с поднятыми к солнцу руками. Мой друг Маниман, по глупости и гордости, плюнул с неба на голову риши. Тогда Агастья проклял меня: “Поскольку твой друг оскорбил меня у тебя на глазах, он и эти войска будут убиты человеком. Ты испытаешь скорбь, а увидев того человека, освободишься от проклятия. Потомки этих воинов прокляты не будут”. Так, царь, Бхима освободил меня от того проклятия».

Commentary

Корень беды — не сила Манимана, а презрение к тапасу. Оскорбление святого возвращается через время, и освобождение приходит только после признания вины.

Version

a4559ab2b3dc · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC