Mahabharata 3.158.1-13

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर् नाद्यमाना गिरेर् गुहाः ॥
अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्राव् उभाव् अपि ॥
धौम्यः कृष्णा च विप्राश् च सर्वे च सुहृदस् तथा ॥
भीमसेनम् अपश्यन्तः सर्वे विमनसो ऽभवन् ॥
द्रौपदीम् आर्ष्टिषेणाय प्रदाय तु महारथाः ॥
सहिताः सायुधाः शूराः शैलम् आरुरुहुस् तदा ॥
ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः ॥
ददृशुस् ते महेष्वासा भीमसेनम् अरिंदमम् ॥
स्फुरतश् च महाकायान् गतसत्त्वांश् च राक्षसान् ॥
महाबलान् महाघोरान् भीमसेनेन पातितान् ॥
शुशुभे स महाबाहुर् गदाखड्गधनुर्धरः ॥
निहत्य समरे सर्वान् दानवान् मघवान् इव ॥
ततस् ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम् ॥
तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिम् अनुत्तमाम् ॥
तैश् चतुर्भिर् महेष्वासैर् गिरिशृङ्गम् अशोभत ॥
लोकपालैर् महाभागैर् दिवं देववरैर् इव ॥
कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश् च निपातितान् ॥
भ्राता भ्रातरम् आसीनम् अभ्यभाषत पाण्डवम् ॥
साहसाद् यदि वा मोहाद् भीम पापम् इदं कृतम् ॥
नैतत् ते सदृशं वीर मुनेर् इव मृषावचः ॥
राजद्विष्टं न कर्तव्यम् इति धर्मविदो विदुः ॥
त्रिदशानाम् इदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम् ॥
अर्थधर्माव् अनादृत्य यः पापे कुरुते मनः ॥
कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम् ॥
पुनर् एवं न कर्तव्यं मम चेद् इच्छसि प्रियम् ॥
एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरम् अच्युतम् ॥
अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
विरराम महातेजास् तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā bahuvidhaiḥ śabdair nādyamānā girer guhāḥ ||
ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāv ubhāv api ||
dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāś ca sarve ca suhṛdas tathā ||
bhīmasenam apaśyantaḥ sarve vimanaso 'bhavan ||
draupadīm ārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ ||
sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailam āruruhus tadā ||
tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ ||
dadṛśus te maheṣvāsā bhīmasenam ariṃdamam ||
sphurataś ca mahākāyān gatasattvāṃś ca rākṣasān ||
mahābalān mahāghorān bhīmasenena pātitān ||
śuśubhe sa mahābāhur gadākhaḍgadhanurdharaḥ ||
nihatya samare sarvān dānavān maghavān iva ||
tatas te samatikramya pariṣvajya vṛkodaram ||
tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatim anuttamām ||
taiś caturbhir maheṣvāsair giriśṛṅgam aśobhata ||
lokapālair mahābhāgair divaṃ devavarair iva ||
kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃś ca nipātitān ||
bhrātā bhrātaram āsīnam abhyabhāṣata pāṇḍavam ||
sāhasād yadi vā mohād bhīma pāpam idaṃ kṛtam ||
naitat te sadṛśaṃ vīra muner iva mṛṣāvacaḥ ||
rājadviṣṭaṃ na kartavyam iti dharmavido viduḥ ||
tridaśānām idaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam ||
arthadharmāv anādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ ||
karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam ||
punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam ||
evam uktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaram acyutam ||
arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
virarāma mahātejās tam evārthaṃ vicintayan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर् नाद्यमाना गिरेर् गुहाः ॥ अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्राव् उभाव् अपि ॥ धौम्यः कृष्णा च विप्राश् च सर्वे च सुहृदस् तथा ॥ भीमसेनम् अपश्यन्तः सर्वे विमनसो ऽभवन् ॥ द्रौपदीम् आर्ष्टिषेणाय प्रदाय तु महारथाः ॥ सहिताः सायुधाः शूराः शैलम् आरुरुहुस् तदा ॥ ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः ॥ ददृशुस् ते महेष्वासा भीमसेनम् अरिंदमम् ॥ स्फुरतश् च महाकायान् गतसत्त्वांश् च राक्षसान् ॥ महाबलान् महाघोरान् भीमसेनेन पातितान् ॥ शुशुभे स महाबाहुर् गदाखड्गधनुर्धरः ॥ निहत्य समरे सर्वान् दानवान् मघवान् इव ॥ ततस् ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम् ॥ तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिम् अनुत्तमाम् ॥ तैश् चतुर्भिर् महेष्वासैर् गिरिशृङ्गम् अशोभत ॥ लोकपालैर् महाभागैर् दिवं देववरैर् इव ॥ कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश् च निपातितान् ॥ भ्राता भ्रातरम् आसीनम् अभ्यभाषत पाण्डवम् ॥ साहसाद् यदि वा मोहाद् भीम पापम् इदं कृतम् ॥ नैतत् ते सदृशं वीर मुनेर् इव मृषावचः ॥ राजद्विष्टं न कर्तव्यम् इति धर्मविदो विदुः ॥ त्रिदशानाम् इदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम् ॥ अर्थधर्माव् अनादृत्य यः पापे कुरुते मनः ॥ कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम् ॥ पुनर् एवं न कर्तव्यं मम चेद् इच्छसि प्रियम् ॥ एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरम् अच्युतम् ॥ अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ विरराम महातेजास् तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥vaiśaṃpāyana uvāca śrutvā bahuvidhaiḥ śabdair nādyamānā girer guhāḥ || ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāv ubhāv api || dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāś ca sarve ca suhṛdas tathā || bhīmasenam apaśyantaḥ sarve vimanaso 'bhavan || draupadīm ārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ || sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailam āruruhus tadā || tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ || dadṛśus te maheṣvāsā bhīmasenam ariṃdamam || sphurataś ca mahākāyān gatasattvāṃś ca rākṣasān || mahābalān mahāghorān bhīmasenena pātitān || śuśubhe sa mahābāhur gadākhaḍgadhanurdharaḥ || nihatya samare sarvān dānavān maghavān iva || tatas te samatikramya pariṣvajya vṛkodaram || tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatim anuttamām || taiś caturbhir maheṣvāsair giriśṛṅgam aśobhata || lokapālair mahābhāgair divaṃ devavarair iva || kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃś ca nipātitān || bhrātā bhrātaram āsīnam abhyabhāṣata pāṇḍavam || sāhasād yadi vā mohād bhīma pāpam idaṃ kṛtam || naitat te sadṛśaṃ vīra muner iva mṛṣāvacaḥ || rājadviṣṭaṃ na kartavyam iti dharmavido viduḥ || tridaśānām idaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam || arthadharmāv anādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ || karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam || punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam || evam uktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaram acyutam || arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || virarāma mahātejās tam evārthaṃ vicintayan ||Hearing the mountain's roar and not seeing Bhima, Yudhishthira, the twins, Dhaumya, Krishna, the brahmins and their friends grew anxious; leaving Draupadi with Arshtishena, they took up arms and climbed up; they saw Bhima, the slain rakshasas and Manimana; Yudhishthira embraced Bhima and said that he had done something improper, an act hateful to the gods, so let him not do so again.

Translation

Vaishampayana said: "Hearing the mountain's roar and not seeing Bhima, Yudhishthira, the twins, Dhaumya, Krishna, the brahmins and their friends grew anxious. Leaving Draupadi with Arshtishena, they took up their weapons and climbed to the summit. There they saw Bhima, the slain rakshasas, and Manimana. Yudhishthira embraced his brother and said: 'You have done what should not be done, Bhima -- a deed hateful to the gods. Do not do so again.'"

Commentary

Yudhishthira again restrains Bhima -- not from courage, but from courage taken into his own hands. For him, victory without measure remains a moral danger.

Version

b1d8ac824989 · published Jul 16, 2026, 5:09:16 PM UTC

Available inRUEN