Mahabharata 3.157.52-70

Devanāgarī

तत्र शूलगदापाणिर् व्यूढोरस्को महाभुजः ॥
सखा वैश्रवणस्यासीन् मणिमान् नाम राक्षसः ॥
अदर्शयद् अधीकारं पौरुषं च महाबलः ॥
स तान् दृष्ट्वा परावृत्तान् स्मयमान इवाब्रवीत् ॥
एकेन बहवः संख्ये मानुषेण पराजिताः ॥
प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ॥
एवम् आभाष्य तान् सर्वान् न्यवर्तत स राक्षसः ॥
शक्तिशूलगदापाणिर् अभ्यधावच् च पाण्डवम् ॥
तम् आपतन्तं वेगेन प्रभिन्नम् इव वारणम् ॥
वत्सदन्तैस् त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समर्पयत् ॥
मणिमान् अपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥
प्राहिणोद् भीमसेनाय परिक्षिप्य महाबलः ॥
विद्युद्रूपां महाघोराम् आकाशे महतीं गदाम् ॥
शरैर् बहुभिर् अभ्यर्छद् भीमसेनः शिलाशितैः ॥
प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदाम् आसाद्य सायकाः ॥
न वेगं धारयाम् आसुर् गदावेगस्य वेगिताः ॥
गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान् ॥
व्यंसयाम् आस तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ॥
ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डाम् अयस्मयीम् ॥
तस्मिन्न् एवान्तरे धीमान् प्रजहाराथ राक्षसः ॥
सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम् ॥
साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ॥
सो ऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः ॥
गदां जग्राह कौरव्यो गदायुद्धविशारदः ॥
तां प्रगृह्योन्नदन् भीमः सर्वशैक्यायसीं गदाम् ॥
तरसा सो ऽभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् ॥
दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमान् अपि ॥
प्राहिणोद् भीमसेनाय वेगेन महता नदन् ॥
भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः ॥
अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मान् इव पन्नगम् ॥
सो ऽन्तरिक्षम् अभिप्लुत्य विधूय सहसा गदाम् ॥
प्रचिक्षेप महाबाहुर् विनद्य रणमूर्धनि ॥
सेन्द्राशनिर् इवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा ॥
हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ॥
तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम् ॥
ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम् ॥
तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः ॥
भीमम् आर्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचीं दिशं प्रति ॥

Transliteration (IAST)

tatra śūlagadāpāṇir vyūḍhorasko mahābhujaḥ ||
sakhā vaiśravaṇasyāsīn maṇimān nāma rākṣasaḥ ||
adarśayad adhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ ||
sa tān dṛṣṭvā parāvṛttān smayamāna ivābravīt ||
ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ ||
prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram ||
evam ābhāṣya tān sarvān nyavartata sa rākṣasaḥ ||
śaktiśūlagadāpāṇir abhyadhāvac ca pāṇḍavam ||
tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam ||
vatsadantais tribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat ||
maṇimān api saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām ||
prāhiṇod bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ ||
vidyudrūpāṃ mahāghorām ākāśe mahatīṃ gadām ||
śarair bahubhir abhyarchad bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ ||
pratyahanyanta te sarve gadām āsādya sāyakāḥ ||
na vegaṃ dhārayām āsur gadāvegasya vegitāḥ ||
gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān ||
vyaṃsayām āsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ ||
tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm ||
tasminn evāntare dhīmān prajahārātha rākṣasaḥ ||
sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam ||
sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi ||
so 'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ ||
gadāṃ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ ||
tāṃ pragṛhyonnadan bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadām ||
tarasā so 'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalam ||
dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ pragṛhya maṇimān api ||
prāhiṇod bhīmasenāya vegena mahatā nadan ||
bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ ||
abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmān iva pannagam ||
so 'ntarikṣam abhiplutya vidhūya sahasā gadām ||
pracikṣepa mahābāhur vinadya raṇamūrdhani ||
sendrāśanir ivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā ||
hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha ||
taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitam ||
dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patim ||
taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ ||
bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācīṃ diśaṃ prati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तत्र शूलगदापाणिर् व्यूढोरस्को महाभुजः ॥ सखा वैश्रवणस्यासीन् मणिमान् नाम राक्षसः ॥ अदर्शयद् अधीकारं पौरुषं च महाबलः ॥ स तान् दृष्ट्वा परावृत्तान् स्मयमान इवाब्रवीत् ॥ एकेन बहवः संख्ये मानुषेण पराजिताः ॥ प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ॥ एवम् आभाष्य तान् सर्वान् न्यवर्तत स राक्षसः ॥ शक्तिशूलगदापाणिर् अभ्यधावच् च पाण्डवम् ॥ तम् आपतन्तं वेगेन प्रभिन्नम् इव वारणम् ॥ वत्सदन्तैस् त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समर्पयत् ॥ मणिमान् अपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ प्राहिणोद् भीमसेनाय परिक्षिप्य महाबलः ॥ विद्युद्रूपां महाघोराम् आकाशे महतीं गदाम् ॥ शरैर् बहुभिर् अभ्यर्छद् भीमसेनः शिलाशितैः ॥ प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदाम् आसाद्य सायकाः ॥ न वेगं धारयाम् आसुर् गदावेगस्य वेगिताः ॥ गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान् ॥ व्यंसयाम् आस तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ॥ ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डाम् अयस्मयीम् ॥ तस्मिन्न् एवान्तरे धीमान् प्रजहाराथ राक्षसः ॥ सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम् ॥ साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ॥ सो ऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः ॥ गदां जग्राह कौरव्यो गदायुद्धविशारदः ॥ तां प्रगृह्योन्नदन् भीमः सर्वशैक्यायसीं गदाम् ॥ तरसा सो ऽभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् ॥ दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमान् अपि ॥ प्राहिणोद् भीमसेनाय वेगेन महता नदन् ॥ भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः ॥ अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मान् इव पन्नगम् ॥ सो ऽन्तरिक्षम् अभिप्लुत्य विधूय सहसा गदाम् ॥ प्रचिक्षेप महाबाहुर् विनद्य रणमूर्धनि ॥ सेन्द्राशनिर् इवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा ॥ हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ॥ तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम् ॥ ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम् ॥ तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः ॥ भीमम् आर्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचीं दिशं प्रति ॥tatra śūlagadāpāṇir vyūḍhorasko mahābhujaḥ || sakhā vaiśravaṇasyāsīn maṇimān nāma rākṣasaḥ || adarśayad adhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ || sa tān dṛṣṭvā parāvṛttān smayamāna ivābravīt || ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ || prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram || evam ābhāṣya tān sarvān nyavartata sa rākṣasaḥ || śaktiśūlagadāpāṇir abhyadhāvac ca pāṇḍavam || tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam || vatsadantais tribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat || maṇimān api saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām || prāhiṇod bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ || vidyudrūpāṃ mahāghorām ākāśe mahatīṃ gadām || śarair bahubhir abhyarchad bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ || pratyahanyanta te sarve gadām āsādya sāyakāḥ || na vegaṃ dhārayām āsur gadāvegasya vegitāḥ || gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān || vyaṃsayām āsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ || tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm || tasminn evāntare dhīmān prajahārātha rākṣasaḥ || sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam || sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi || so 'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ || gadāṃ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ || tāṃ pragṛhyonnadan bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadām || tarasā so 'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalam || dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ pragṛhya maṇimān api || prāhiṇod bhīmasenāya vegena mahatā nadan || bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ || abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmān iva pannagam || so 'ntarikṣam abhiplutya vidhūya sahasā gadām || pracikṣepa mahābāhur vinadya raṇamūrdhani || sendrāśanir ivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā || hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha || taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitam || dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patim || taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ || bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācīṃ diśaṃ prati ||Маниман, друг Куберы, увидел бегущих стражей и насмешливо упрекнул их; затем он вступил в бой с Бхимой; они обменялись ударами оружия, камнями и палицами, но Бхима, разъярённый и могучий, поразил Манимана палицей и убил его; остальные ночные странники, издав скорбный крик, бежали на восток.

Translation

«Тогда Маниман, друг Куберы, увидел бегущих стражей и насмешливо упрекнул их. Сам он вышел против Бхимы. Начался тяжёлый бой: герои обменивались ударами оружия, камнями и палицами. Но Бхима, разъярённый и могучий, поднял свою палицу и поразил Манимана. Тот пал, сражённый Врикодарой. Остальные ночные странники, издав скорбный крик, побежали на восток».

Commentary

Гибель Манимана кажется итогом Бхимовой дерзости, но вскоре откроется иной слой: через этот бой исполняется старое проклятие. Так провидение действует даже через несовершенный порыв героя.

Version

e3e873817c42 · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC