Mahabharata 3.157.41-51

Devanāgarī

ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तम् अभिदुद्रुवुः ॥
यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥
गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः ॥
प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥
ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ॥
तैः प्रयुक्तान् महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान् ॥
भल्लैर् भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस् ततः ॥
अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ॥
शरैर् विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः ॥
सा लोहितमहावृष्टिर् अभ्यवर्षन् महाबलम् ॥
कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ॥
भीमबाहुबलोत्सृष्टैर् बहुधा यक्षरक्षसाम् ॥
विनिकृत्तान्य् अदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥
प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम् ॥
ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यम् अभ्रगणैर् इव ॥
स रश्मिभिर् इवादित्यः शरैर् अरिनिघातिभिः ॥
सर्वान् आर्छन् महाबाहुर् बलवान् सत्यविक्रमः ॥
अभितर्जयमानाश् च रुवन्तश् च महारवान् ॥
न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥
ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः ॥
भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् विप्रकीर्णमहायुधाः ॥
उत्सृज्य ते गदाशूलान् असिशक्तिपरश्वधान् ॥
दक्षिणां दिशम् आजग्मुस् त्रासिता दृढधन्वना ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ ||
yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ ||
gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ ||
pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ ||
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata ||
taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān ||
bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ ||
antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām ||
śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ ||
sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam ||
kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ ||
bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām ||
vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca ||
pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam ||
dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva ||
sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ ||
sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ ||
abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān ||
na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ ||
te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ ||
bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ ||
utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān ||
dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तम् अभिदुद्रुवुः ॥ यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥ गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः ॥ प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥ ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ॥ तैः प्रयुक्तान् महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान् ॥ भल्लैर् भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस् ततः ॥ अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ॥ शरैर् विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः ॥ सा लोहितमहावृष्टिर् अभ्यवर्षन् महाबलम् ॥ कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ॥ भीमबाहुबलोत्सृष्टैर् बहुधा यक्षरक्षसाम् ॥ विनिकृत्तान्य् अदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥ प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम् ॥ ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यम् अभ्रगणैर् इव ॥ स रश्मिभिर् इवादित्यः शरैर् अरिनिघातिभिः ॥ सर्वान् आर्छन् महाबाहुर् बलवान् सत्यविक्रमः ॥ अभितर्जयमानाश् च रुवन्तश् च महारवान् ॥ न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥ ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः ॥ भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् विप्रकीर्णमहायुधाः ॥ उत्सृज्य ते गदाशूलान् असिशक्तिपरश्वधान् ॥ दक्षिणां दिशम् आजग्मुस् त्रासिता दृढधन्वना ॥tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ || yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ || gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ || pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ || tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata || taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān || bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ || antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām || śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ || sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam || kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ || bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām || vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca || pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam || dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva || sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ || sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ || abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān || na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ || te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ || bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ || utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān || dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā ||На звук раковины явились якши, ракшасы и гандхарвы, вооружённые различным оружием; они напали на Бхиму, но он стрелами, палицей и силой рук сокрушил многих, словно лев стадо зверей; одни пали, другие побежали, поражённые страхом.

Translation

«На звук раковины явились якши, ракшасы и гандхарвы, вооружённые разным оружием. Они окружили Бхиму и бросились на него. Но он стрелами, палицей и силой рук стал сокрушать их, как лев разгоняет стадо зверей. Многие пали на землю, другие, поражённые страхом, побежали прочь».

Commentary

Сила Бхимы снова непобедима, но повторяется прежний мотив: вторжение в пространство Куберы оборачивается кровью. Эпос не даёт забыть цену необузданного порыва.

Version

0e2dd45e41ee · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC