Mahabharata 3.158.29-48

Devanāgarī

तं महान्तम् उपायान्तं धनेश्वरम् उपान्तिके ॥
ददृशुर् हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम् ॥
कुबेरस् तु महासत्त्वान् पाण्डोः पुत्रान् महारथान् ॥
आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान् दृष्ट्वा प्रीतो ऽभवत् तदा ॥
ते पक्षिण इवोत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः ॥
तस्थुस् तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः ॥
ततस् तं हृष्टमनसं पाण्डवान् प्रति भारत ॥
समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा व्यवस्थिताः ॥
पाण्डवाश् च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम् ॥
नकुलः सहदेवश् च धर्मपुत्रश् च धर्मवित् ॥
अपराद्धम् इवात्मानं मन्यमाना महारथाः ॥
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम् ॥
शय्यासनवरं श्रीमत् पुष्पकं विश्वकर्मणा ॥
विहितं चित्रपर्यन्तम् आतिष्ठत धनाधिपः ॥
तम् आसीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः ॥
उपोपविविशुर् यक्षा राक्षसाश् च सहस्रशः ॥
शतशश् चापि गन्धर्वास् तथैवाप्सरसां गणाः ॥
परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम् ॥
काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद् भीमसेनः स्रजं शुभाम् ॥
बाणखड्गधनुष्पाणिर् उदैक्षत धनाधिपम् ॥
न भीर् भीमस्य न ग्लानिर् विक्षतस्यापि राक्षसैः ॥
आसीत् तस्याम् अवस्थायां कुबेरम् अपि पश्यतः ॥
आददानं शितान् बाणान् योद्धुकामम् अवस्थितम् ॥
दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतम् अब्रवीन् नरवाहनः ॥
विदुस् त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् ॥
निर्भयश् चापि शैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः ॥
न च मन्युस् त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव ॥
कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तम् अनुजस् तव ॥
व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यद् इदं कृतम् ॥
दृष्टश् चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम् ॥
न भीमसेने कोपो मे प्रीतो ऽस्मि भरतर्षभ ॥
कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिर् अभूत् पुरा ॥
एवम् उक्त्वा तु राजानं भीमसेनम् अभाषत ॥
नैतन् मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम ॥
यद् इदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवान् असि ॥
माम् अनादृत्य देवांश् च विनाशं यक्षरक्षसाम् ॥
स्वबाहुबलम् आश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस् त्वयि ॥
शापाद् अस्मि विनिर्मुक्तो घोराद् अद्य वृकोदर ॥
अहं पूर्वम् अगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा ॥
शप्तो ऽपराधे कस्मिंश् चित् तस्यैषा निष्कृतिः कृता ॥
दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन ॥
न तवात्रापराधो ऽस्ति कथं चिद् अपि शत्रुहन् ॥

Transliteration (IAST)

taṃ mahāntam upāyāntaṃ dhaneśvaram upāntike ||
dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam ||
kuberas tu mahāsattvān pāṇḍoḥ putrān mahārathān ||
āttakārmukanistriṃśān dṛṣṭvā prīto 'bhavat tadā ||
te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ ||
tasthus teṣāṃ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ ||
tatas taṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavān prati bhārata ||
samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ ||
pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum ||
nakulaḥ sahadevaś ca dharmaputraś ca dharmavit ||
aparāddham ivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ ||
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram ||
śayyāsanavaraṃ śrīmat puṣpakaṃ viśvakarmaṇā ||
vihitaṃ citraparyantam ātiṣṭhata dhanādhipaḥ ||
tam āsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ ||
upopaviviśur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ ||
śataśaś cāpi gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ ||
parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum ||
kāñcanīṃ śirasā bibhrad bhīmasenaḥ srajaṃ śubhām ||
bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇir udaikṣata dhanādhipam ||
na bhīr bhīmasya na glānir vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ ||
āsīt tasyām avasthāyāṃ kuberam api paśyataḥ ||
ādadānaṃ śitān bāṇān yoddhukāmam avasthitam ||
dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutam abravīn naravāhanaḥ ||
vidus tvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam ||
nirbhayaś cāpi śailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ ||
na ca manyus tvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava ||
kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittam anujas tava ||
vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṃ yad idaṃ kṛtam ||
dṛṣṭaś cāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśo yakṣarakṣasām ||
na bhīmasene kopo me prīto 'smi bharatarṣabha ||
karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭir abhūt purā ||
evam uktvā tu rājānaṃ bhīmasenam abhāṣata ||
naitan manasi me tāta vartate kurusattama ||
yad idaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavān asi ||
mām anādṛtya devāṃś ca vināśaṃ yakṣarakṣasām ||
svabāhubalam āśritya tenāhaṃ prītimāṃs tvayi ||
śāpād asmi vinirmukto ghorād adya vṛkodara ||
ahaṃ pūrvam agastyena kruddhena paramarṣiṇā ||
śapto 'parādhe kasmiṃś cit tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā ||
dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana ||
na tavātrāparādho 'sti kathaṃ cid api śatruhan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तं महान्तम् उपायान्तं धनेश्वरम् उपान्तिके ॥ ददृशुर् हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम् ॥ कुबेरस् तु महासत्त्वान् पाण्डोः पुत्रान् महारथान् ॥ आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान् दृष्ट्वा प्रीतो ऽभवत् तदा ॥ ते पक्षिण इवोत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः ॥ तस्थुस् तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः ॥ ततस् तं हृष्टमनसं पाण्डवान् प्रति भारत ॥ समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा व्यवस्थिताः ॥ पाण्डवाश् च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम् ॥ नकुलः सहदेवश् च धर्मपुत्रश् च धर्मवित् ॥ अपराद्धम् इवात्मानं मन्यमाना महारथाः ॥ तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम् ॥ शय्यासनवरं श्रीमत् पुष्पकं विश्वकर्मणा ॥ विहितं चित्रपर्यन्तम् आतिष्ठत धनाधिपः ॥ तम् आसीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः ॥ उपोपविविशुर् यक्षा राक्षसाश् च सहस्रशः ॥ शतशश् चापि गन्धर्वास् तथैवाप्सरसां गणाः ॥ परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम् ॥ काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद् भीमसेनः स्रजं शुभाम् ॥ बाणखड्गधनुष्पाणिर् उदैक्षत धनाधिपम् ॥ न भीर् भीमस्य न ग्लानिर् विक्षतस्यापि राक्षसैः ॥ आसीत् तस्याम् अवस्थायां कुबेरम् अपि पश्यतः ॥ आददानं शितान् बाणान् योद्धुकामम् अवस्थितम् ॥ दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतम् अब्रवीन् नरवाहनः ॥ विदुस् त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् ॥ निर्भयश् चापि शैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः ॥ न च मन्युस् त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव ॥ कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तम् अनुजस् तव ॥ व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यद् इदं कृतम् ॥ दृष्टश् चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम् ॥ न भीमसेने कोपो मे प्रीतो ऽस्मि भरतर्षभ ॥ कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिर् अभूत् पुरा ॥ एवम् उक्त्वा तु राजानं भीमसेनम् अभाषत ॥ नैतन् मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम ॥ यद् इदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवान् असि ॥ माम् अनादृत्य देवांश् च विनाशं यक्षरक्षसाम् ॥ स्वबाहुबलम् आश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस् त्वयि ॥ शापाद् अस्मि विनिर्मुक्तो घोराद् अद्य वृकोदर ॥ अहं पूर्वम् अगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा ॥ शप्तो ऽपराधे कस्मिंश् चित् तस्यैषा निष्कृतिः कृता ॥ दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन ॥ न तवात्रापराधो ऽस्ति कथं चिद् अपि शत्रुहन् ॥taṃ mahāntam upāyāntaṃ dhaneśvaram upāntike || dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam || kuberas tu mahāsattvān pāṇḍoḥ putrān mahārathān || āttakārmukanistriṃśān dṛṣṭvā prīto 'bhavat tadā || te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ || tasthus teṣāṃ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ || tatas taṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavān prati bhārata || samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ || pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum || nakulaḥ sahadevaś ca dharmaputraś ca dharmavit || aparāddham ivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ || tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram || śayyāsanavaraṃ śrīmat puṣpakaṃ viśvakarmaṇā || vihitaṃ citraparyantam ātiṣṭhata dhanādhipaḥ || tam āsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ || upopaviviśur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ || śataśaś cāpi gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ || parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum || kāñcanīṃ śirasā bibhrad bhīmasenaḥ srajaṃ śubhām || bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇir udaikṣata dhanādhipam || na bhīr bhīmasya na glānir vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ || āsīt tasyām avasthāyāṃ kuberam api paśyataḥ || ādadānaṃ śitān bāṇān yoddhukāmam avasthitam || dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutam abravīn naravāhanaḥ || vidus tvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam || nirbhayaś cāpi śailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ || na ca manyus tvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava || kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittam anujas tava || vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṃ yad idaṃ kṛtam || dṛṣṭaś cāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśo yakṣarakṣasām || na bhīmasene kopo me prīto 'smi bharatarṣabha || karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭir abhūt purā || evam uktvā tu rājānaṃ bhīmasenam abhāṣata || naitan manasi me tāta vartate kurusattama || yad idaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavān asi || mām anādṛtya devāṃś ca vināśaṃ yakṣarakṣasām || svabāhubalam āśritya tenāhaṃ prītimāṃs tvayi || śāpād asmi vinirmukto ghorād adya vṛkodara || ahaṃ pūrvam agastyena kruddhena paramarṣiṇā || śapto 'parādhe kasmiṃś cit tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā || dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana || na tavātrāparādho 'sti kathaṃ cid api śatruhan ||Kubera tells Yudhishthira that all beings know him as one who wishes good for the living; let him dwell here without fear and not be angry with Bhima; those slain had already been struck down by Time, and Bhima only became the visible cause; the destruction had been foreseen by the gods long before; Kubera is pleased, for Bhima's deed freed him from Agastya's curse.

Translation

Kubera said: "Yudhishthira, all beings know you as one who desires the good of the living. Dwell here without fear, and do not be angry with Bhima. These warriors had already been slain by Time; Bhima became only the visible cause. Their destruction had been foreseen by the gods long before. I am pleased: Bhima's deed has freed me from Agastya's curse."

Commentary

Kubera's words do not excuse every rash act, but they reveal the depth of destiny. Sometimes the Lord guides events so that even a harsh deed becomes the instrument of a long-awaited release.

Version

ac300440cb75 · published Jul 16, 2026, 5:09:16 PM UTC

Available inRUEN