Mahabharata 3.159.1-9

Devanāgarī

वैश्रवण उवाच
युधिष्ठिर धृतिर् दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः ॥
लोकतन्त्रविधानानाम् एष पञ्चविधो विधिः ॥
धृतिमन्तश् च दक्षाश् च स्वे स्वे कर्मणि भारत ॥
पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगे ऽभवन् ॥
धृतिमान् देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ॥
क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ पृथिवीम् अनुशास्ति वै ॥
य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु ॥
स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥
देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् ॥
संप्राप्तस् त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥
पापात्मा पापबुद्धिर् यः पापम् एवानुवर्तते ॥
कर्मणाम् अविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥
अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणाम् अविशेषवित् ॥
वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥
साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् ॥
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ॥
अधर्मज्ञो ऽवलिप्तश् च बालबुद्धिर् अमर्षणः ॥
निर्भयो भीमसेनो ऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ॥

Transliteration (IAST)

vaiśravaṇa uvāca
yudhiṣṭhira dhṛtir dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ ||
lokatantravidhānānām eṣa pañcavidho vidhiḥ ||
dhṛtimantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata ||
parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge 'bhavan ||
dhṛtimān deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit ||
kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīm anuśāsti vai ||
ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu ||
sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim ||
deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam ||
saṃprāptas tridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha ||
pāpātmā pāpabuddhir yaḥ pāpam evānuvartate ||
karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati ||
akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇām aviśeṣavit ||
vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati ||
sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām ||
sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ ||
adharmajño 'valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ ||
nirbhayo bhīmaseno 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैश्रवण उवाच युधिष्ठिर धृतिर् दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः ॥ लोकतन्त्रविधानानाम् एष पञ्चविधो विधिः ॥ धृतिमन्तश् च दक्षाश् च स्वे स्वे कर्मणि भारत ॥ पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगे ऽभवन् ॥ धृतिमान् देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ॥ क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ पृथिवीम् अनुशास्ति वै ॥ य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु ॥ स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥ देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् ॥ संप्राप्तस् त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥ पापात्मा पापबुद्धिर् यः पापम् एवानुवर्तते ॥ कर्मणाम् अविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणाम् अविशेषवित् ॥ वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् ॥ सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ॥ अधर्मज्ञो ऽवलिप्तश् च बालबुद्धिर् अमर्षणः ॥ निर्भयो भीमसेनो ऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ॥vaiśravaṇa uvāca yudhiṣṭhira dhṛtir dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ || lokatantravidhānānām eṣa pañcavidho vidhiḥ || dhṛtimantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata || parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge 'bhavan || dhṛtimān deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit || kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīm anuśāsti vai || ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu || sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim || deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam || saṃprāptas tridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha || pāpātmā pāpabuddhir yaḥ pāpam evānuvartate || karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati || akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇām aviśeṣavit || vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati || sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām || sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ || adharmajño 'valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ || nirbhayo bhīmaseno 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha ||Кубера наставляет Юдхиштхиру: управление миром держится на пяти вещах — терпении, умении, знании места и времени, а также доблести; кшатрий, знающий место и время, владеет землёй; Индра добыл небо доблестью, выбирая должное место и время; злые, глупые и поспешные гибнут; Бхима бесстрашен, резок и не всегда знает дхарму, поэтому его нужно сдерживать.

Translation

Кубера сказал: «В управлении миром важны пять вещей: терпение, умение, знание места, знание времени и доблесть. Кшатрий, который знает место и время, владеет землёй. Индра добыл небо доблестью, но искал должное место и должное время. Злые, глупые и поспешные люди гибнут. Бхима бесстрашен и стремителен, но не всегда различает дхарму; поэтому удерживай его».

Commentary

Кубера не унижает Бхиму: он называет то, чего силе не хватает. Власть и победа требуют не только мощи, но и меры, времени и места.

Version

76e6eb27f00b · published Jun 18, 2026, 5:49:39 AM UTC