Mahabharata 3.162.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु सर्ववादित्रनिस्वनः ॥
बभूव तुमुलः शब्दस् त्व् अन्तरिक्षे दिवौकसाम् ॥
रथनेमिस्वनश् चैव घण्टाशब्दश् च भारत ॥
पृथग् व्यालमृगाणां च पक्षिणां चैव सर्वशः ॥
तं समन्ताद् अनुययुर् गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥
विमानैः सूर्यसंकाशैर् देवराजम् अरिंदमम् ॥
ततः स हरिभिर् युक्तं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥
मेघनादिनम् आरुह्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥
पार्थान् अभ्याजगामाशु देवराजः पुरंदरः ॥
आगत्य च सहस्राक्षो रथाद् अवरुरोह वै ॥
तं दृष्ट्वैव महात्मानं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् देवराजम् उपागमत् ॥
पूजयाम् आस चैवाथ विधिवद् भूरिदक्षिणः ॥
यथार्हम् अमितात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
धनंजयश् च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरंदरम् ॥
भृत्यवत् प्रणतस् तस्थौ देवराजसमीपतः ॥
आप्यायत महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
धनंजयम् अभिप्रेक्ष्य विनीतं स्थितम् अन्तिके ॥
जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तम् अकल्मषम् ॥
हर्षेण महताविष्टः फल्गुनस्याथ दर्शनात् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
etasminn eva kāle tu sarvavāditranisvanaḥ ||
babhūva tumulaḥ śabdas tv antarikṣe divaukasām ||
rathanemisvanaś caiva ghaṇṭāśabdaś ca bhārata ||
pṛthag vyālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ ||
taṃ samantād anuyayur gandharvāpsarasas tathā ||
vimānaiḥ sūryasaṃkāśair devarājam ariṃdamam ||
tataḥ sa haribhir yuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam ||
meghanādinam āruhya śriyā paramayā jvalan ||
pārthān abhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ ||
āgatya ca sahasrākṣo rathād avaruroha vai ||
taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān devarājam upāgamat ||
pūjayām āsa caivātha vidhivad bhūridakṣiṇaḥ ||
yathārham amitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
dhanaṃjayaś ca tejasvī praṇipatya puraṃdaram ||
bhṛtyavat praṇatas tasthau devarājasamīpataḥ ||
āpyāyata mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
dhanaṃjayam abhiprekṣya vinītaṃ sthitam antike ||
jaṭilaṃ devarājasya tapoyuktam akalmaṣam ||
harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच एतस्मिन्न् एव काले तु सर्ववादित्रनिस्वनः ॥ बभूव तुमुलः शब्दस् त्व् अन्तरिक्षे दिवौकसाम् ॥ रथनेमिस्वनश् चैव घण्टाशब्दश् च भारत ॥ पृथग् व्यालमृगाणां च पक्षिणां चैव सर्वशः ॥ तं समन्ताद् अनुययुर् गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥ विमानैः सूर्यसंकाशैर् देवराजम् अरिंदमम् ॥ ततः स हरिभिर् युक्तं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ मेघनादिनम् आरुह्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥ पार्थान् अभ्याजगामाशु देवराजः पुरंदरः ॥ आगत्य च सहस्राक्षो रथाद् अवरुरोह वै ॥ तं दृष्ट्वैव महात्मानं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् देवराजम् उपागमत् ॥ पूजयाम् आस चैवाथ विधिवद् भूरिदक्षिणः ॥ यथार्हम् अमितात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनंजयश् च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरंदरम् ॥ भृत्यवत् प्रणतस् तस्थौ देवराजसमीपतः ॥ आप्यायत महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ धनंजयम् अभिप्रेक्ष्य विनीतं स्थितम् अन्तिके ॥ जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तम् अकल्मषम् ॥ हर्षेण महताविष्टः फल्गुनस्याथ दर्शनात् ॥vaiśaṃpāyana uvāca etasminn eva kāle tu sarvavāditranisvanaḥ || babhūva tumulaḥ śabdas tv antarikṣe divaukasām || rathanemisvanaś caiva ghaṇṭāśabdaś ca bhārata || pṛthag vyālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ || taṃ samantād anuyayur gandharvāpsarasas tathā || vimānaiḥ sūryasaṃkāśair devarājam ariṃdamam || tataḥ sa haribhir yuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam || meghanādinam āruhya śriyā paramayā jvalan || pārthān abhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ || āgatya ca sahasrākṣo rathād avaruroha vai || taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān devarājam upāgamat || pūjayām āsa caivātha vidhivad bhūridakṣiṇaḥ || yathārham amitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || dhanaṃjayaś ca tejasvī praṇipatya puraṃdaram || bhṛtyavat praṇatas tasthau devarājasamīpataḥ || āpyāyata mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || dhanaṃjayam abhiprekṣya vinītaṃ sthitam antike || jaṭilaṃ devarājasya tapoyuktam akalmaṣam || harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāt ||В это время в небе раздался великий шум всех музыкальных инструментов богов, грохот колёс, звон колоколов, голоса зверей и птиц; гандхарвы и апсары сопровождали царя богов на солнечных виманах; Индра, сияя высшей славой, на золотой колеснице с хариями прибыл к Пандавам и сошёл; Юдхиштхира с братьями подошёл к нему и почтил его по правилу, Арджуна поклонился Пурандаре и стоял рядом как слуга; Юдхиштхира, видя смиренного, аскетичного и безгрешного Пхалгуну с джатами у Индры, исполнился радости.

Translation

Вайшампаяна сказал: «В это же время в небе раздался шум всех божественных инструментов, грохот колёс и звон колоколов, а также голоса зверей и птиц со всех сторон. Гандхарвы и апсары сопровождали на солнечных виманах царя богов, укротителя врагов. Сияя высшей славой, Пурандара взошёл на золотую колесницу, запряжённую хариями и гремящую как облако, и быстро прибыл к Пандавам. Приехав, тысячеглазый сошёл с колесницы. Увидев великодушного царя богов, прекрасный Юдхиштхира вместе с братьями подошёл к нему и почтил безмерного по правилу, как предписано. Сияющий Дхананджая поклонился Пурандаре и смиренно стоял возле царя богов как слуга. Юдхиштхира, видя рядом с Индрой Пхалгуну — в джатах, соединённого с тапасом, без пятна, — исполнился великой радости».

Commentary

Сцена подчёркивает, что небесная близость не отменяет иерархии почтения. Арджуна стоит у Индры как ученик и слуга, а Юдхиштхира видит в этом не унижение брата, а знак его совершенства.

Version

5ec79f1ca7df · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC