Mahabharata 3.166.16-23

Devanāgarī

ततो विचार्य बहुधा रथमार्गेषु तान् हयान् ॥
प्राचोदयत् समे देशे मातलिर् भरतर्षभ ॥
तेन तेषां प्रणुन्नानाम् आशुत्वाच् छीघ्रगामिनाम् ॥
नान्वपश्यं तदा किं चित् तन् मे ऽद्भुतम् इवाभवत् ॥
ततस् ते दानवास् तत्र योधव्रातान्य् अनेकशः ॥
विकृतस्वररूपाणि भृशं सर्वाण्य् अचोदयन् ॥
तेन शब्देन महता समुद्रे पर्वतोपमाः ॥
आप्लवन्त गतैः सत्त्वैर् मत्स्याः शतसहस्रशः ॥
ततो वेगेन महता दानवा माम् उपाद्रवन् ॥
विमुञ्चन्तः शितान् बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
स संप्रहारस् तुमुलस् तेषां मम च भारत ॥
अवर्तत महाघोरो निवातकवचान्तकः ॥
ततो देवर्षयश् चैव दानवर्षिगणाश् च ये ॥
ब्रह्मर्षयश् च सिद्धाश् च समाजग्मुर् महामृधे ॥
ते वै माम् अनुरूपाभिर् मधुराभिर् जयैषिणः ॥
अस्तुवन् मुनयो वाग्भिर् यथेन्द्रं तारकामये ॥

Transliteration (IAST)

tato vicārya bahudhā rathamārgeṣu tān hayān ||
prācodayat same deśe mātalir bharatarṣabha ||
tena teṣāṃ praṇunnānām āśutvāc chīghragāminām ||
nānvapaśyaṃ tadā kiṃ cit tan me 'dbhutam ivābhavat ||
tatas te dānavās tatra yodhavrātāny anekaśaḥ ||
vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇy acodayan ||
tena śabdena mahatā samudre parvatopamāḥ ||
āplavanta gataiḥ sattvair matsyāḥ śatasahasraśaḥ ||
tato vegena mahatā dānavā mām upādravan ||
vimuñcantaḥ śitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
sa saṃprahāras tumulas teṣāṃ mama ca bhārata ||
avartata mahāghoro nivātakavacāntakaḥ ||
tato devarṣayaś caiva dānavarṣigaṇāś ca ye ||
brahmarṣayaś ca siddhāś ca samājagmur mahāmṛdhe ||
te vai mām anurūpābhir madhurābhir jayaiṣiṇaḥ ||
astuvan munayo vāgbhir yathendraṃ tārakāmaye ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो विचार्य बहुधा रथमार्गेषु तान् हयान् ॥ प्राचोदयत् समे देशे मातलिर् भरतर्षभ ॥ तेन तेषां प्रणुन्नानाम् आशुत्वाच् छीघ्रगामिनाम् ॥ नान्वपश्यं तदा किं चित् तन् मे ऽद्भुतम् इवाभवत् ॥ ततस् ते दानवास् तत्र योधव्रातान्य् अनेकशः ॥ विकृतस्वररूपाणि भृशं सर्वाण्य् अचोदयन् ॥ तेन शब्देन महता समुद्रे पर्वतोपमाः ॥ आप्लवन्त गतैः सत्त्वैर् मत्स्याः शतसहस्रशः ॥ ततो वेगेन महता दानवा माम् उपाद्रवन् ॥ विमुञ्चन्तः शितान् बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ स संप्रहारस् तुमुलस् तेषां मम च भारत ॥ अवर्तत महाघोरो निवातकवचान्तकः ॥ ततो देवर्षयश् चैव दानवर्षिगणाश् च ये ॥ ब्रह्मर्षयश् च सिद्धाश् च समाजग्मुर् महामृधे ॥ ते वै माम् अनुरूपाभिर् मधुराभिर् जयैषिणः ॥ अस्तुवन् मुनयो वाग्भिर् यथेन्द्रं तारकामये ॥tato vicārya bahudhā rathamārgeṣu tān hayān || prācodayat same deśe mātalir bharatarṣabha || tena teṣāṃ praṇunnānām āśutvāc chīghragāminām || nānvapaśyaṃ tadā kiṃ cit tan me 'dbhutam ivābhavat || tatas te dānavās tatra yodhavrātāny anekaśaḥ || vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇy acodayan || tena śabdena mahatā samudre parvatopamāḥ || āplavanta gataiḥ sattvair matsyāḥ śatasahasraśaḥ || tato vegena mahatā dānavā mām upādravan || vimuñcantaḥ śitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ || sa saṃprahāras tumulas teṣāṃ mama ca bhārata || avartata mahāghoro nivātakavacāntakaḥ || tato devarṣayaś caiva dānavarṣigaṇāś ca ye || brahmarṣayaś ca siddhāś ca samājagmur mahāmṛdhe || te vai mām anurūpābhir madhurābhir jayaiṣiṇaḥ || astuvan munayo vāgbhir yathendraṃ tārakāmaye ||Матали, направляя коней на множестве путей колесниц, вывел их на ровное место; из-за быстроты коней Арджуна почти ничего не видел; данавы выставили множество боевых отрядов с искажёнными голосами и обликами; от их шума в океане прыгали сотни тысяч рыб, подобные горам; затем данавы с великой скоростью бросились на Арджуну, выпуская сотни и тысячи острых стрел; началась страшная битва, погибель Ниватакавачей; на великое сражение пришли девариши, данавариши, брахмариши и сиддхи, и муни сладкими словами восхваляли Арджуну, как Индру в войне с Таракой.

Translation

«Матали, много раз направляя коней по путям колесниц, вывел их на ровное место. Из-за их быстроты и стремительности я тогда почти ничего не видел: это казалось мне чудом. Данавы выставили там множество боевых отрядов, страшных голосом и обликом. От их великого шума в океане сотни тысяч рыб, подобные горам, прыгали вместе с морскими существами. Затем с огромной скоростью данавы бросились на меня, выпуская сотни и тысячи острых стрел. Между ними и мной началась шумная, страшная битва, которая стала гибелью Ниватакавачей. Тогда на великое сражение пришли девариши, сонмы данавариши, брахмариши и сиддхи. Желая мне победы, муни сладкими и достойными словами славили меня, как Индру в битве с Таракой».

Commentary

Свидетелями битвы становятся риши разных миров. Дело Арджуны касается не личной вражды, а равновесия вселенной, поэтому его видят и оценивают существа выше человеческого круга.

Version

18074968c29e · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC