Mahabharata 3.167.1-10

Devanāgarī

अर्जुन उवाच
ततो निवातकवचाः सर्वे वेगेन भारत ॥
अभ्यद्रवन् मां सहिताः प्रगृहीतायुधा रणे ॥
आच्छिद्य रथपन्थानम् उत्क्रोशन्तो महारथाः ॥
आवृत्य सर्वतस् ते मां शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥
ततो ऽपरे महावीर्याः शूलपट्टिशपाणयः ॥
शूलानि च भुशुण्डीश् च मुमुचुर् दानवा मयि ॥
तच् छूलवर्षं सुमहद् गदाशक्तिसमाकुलम् ॥
अनिशं सृज्यमानं तैर् अपतन् मद्रथोपरि ॥
अन्ये माम् अभ्यधावन्त निवातकवचा युधि ॥
शितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः प्रहारिणः ॥
तान् अहं विविधैर् बाणैर् वेगवद्भिर् अजिह्मगैः ॥
गाण्डीवमुक्तैर् अभ्यघ्नम् एकैकं दशभिर् मृधे ॥
ते कृता विमुखाः सर्वे मत्प्रयुक्तैः शिलाशितैः ॥
ततो मातलिना तूर्णं हयास् ते संप्रचोदिताः ॥
रथमार्गाद् बहूंस् तत्र विचेरुर् वातरंहसः ॥
सुसंयता मातलिना प्रामथ्नन्त दितेः सुतान् ॥
शतं शतास् ते हरयस् तस्मिन् युक्ता महारथे ॥
तदा मातलिना यत्ता व्यचरन्न् अल्पका इव ॥
तेषां चरणपातेन रथनेमिस्वनेन च ॥
मम बाणनिपातैश् च हतास् ते शतशो ऽसुराः ॥
गतासवस् तथा चान्ये प्रगृहीतशरासनाः ॥
हतसारथयस् तत्र व्यकृष्यन्त तुरंगमैः ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
tato nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata ||
abhyadravan māṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe ||
ācchidya rathapanthānam utkrośanto mahārathāḥ ||
āvṛtya sarvatas te māṃ śaravarṣair avākiran ||
tato 'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ ||
śūlāni ca bhuśuṇḍīś ca mumucur dānavā mayi ||
tac chūlavarṣaṃ sumahad gadāśaktisamākulam ||
aniśaṃ sṛjyamānaṃ tair apatan madrathopari ||
anye mām abhyadhāvanta nivātakavacā yudhi ||
śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ ||
tān ahaṃ vividhair bāṇair vegavadbhir ajihmagaiḥ ||
gāṇḍīvamuktair abhyaghnam ekaikaṃ daśabhir mṛdhe ||
te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ ||
tato mātalinā tūrṇaṃ hayās te saṃpracoditāḥ ||
rathamārgād bahūṃs tatra vicerur vātaraṃhasaḥ ||
susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥ sutān ||
śataṃ śatās te harayas tasmin yuktā mahārathe ||
tadā mātalinā yattā vyacarann alpakā iva ||
teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca ||
mama bāṇanipātaiś ca hatās te śataśo 'surāḥ ||
gatāsavas tathā cānye pragṛhītaśarāsanāḥ ||
hatasārathayas tatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अर्जुन उवाच ततो निवातकवचाः सर्वे वेगेन भारत ॥ अभ्यद्रवन् मां सहिताः प्रगृहीतायुधा रणे ॥ आच्छिद्य रथपन्थानम् उत्क्रोशन्तो महारथाः ॥ आवृत्य सर्वतस् ते मां शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ ततो ऽपरे महावीर्याः शूलपट्टिशपाणयः ॥ शूलानि च भुशुण्डीश् च मुमुचुर् दानवा मयि ॥ तच् छूलवर्षं सुमहद् गदाशक्तिसमाकुलम् ॥ अनिशं सृज्यमानं तैर् अपतन् मद्रथोपरि ॥ अन्ये माम् अभ्यधावन्त निवातकवचा युधि ॥ शितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः प्रहारिणः ॥ तान् अहं विविधैर् बाणैर् वेगवद्भिर् अजिह्मगैः ॥ गाण्डीवमुक्तैर् अभ्यघ्नम् एकैकं दशभिर् मृधे ॥ ते कृता विमुखाः सर्वे मत्प्रयुक्तैः शिलाशितैः ॥ ततो मातलिना तूर्णं हयास् ते संप्रचोदिताः ॥ रथमार्गाद् बहूंस् तत्र विचेरुर् वातरंहसः ॥ सुसंयता मातलिना प्रामथ्नन्त दितेः सुतान् ॥ शतं शतास् ते हरयस् तस्मिन् युक्ता महारथे ॥ तदा मातलिना यत्ता व्यचरन्न् अल्पका इव ॥ तेषां चरणपातेन रथनेमिस्वनेन च ॥ मम बाणनिपातैश् च हतास् ते शतशो ऽसुराः ॥ गतासवस् तथा चान्ये प्रगृहीतशरासनाः ॥ हतसारथयस् तत्र व्यकृष्यन्त तुरंगमैः ॥arjuna uvāca tato nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata || abhyadravan māṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe || ācchidya rathapanthānam utkrośanto mahārathāḥ || āvṛtya sarvatas te māṃ śaravarṣair avākiran || tato 'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ || śūlāni ca bhuśuṇḍīś ca mumucur dānavā mayi || tac chūlavarṣaṃ sumahad gadāśaktisamākulam || aniśaṃ sṛjyamānaṃ tair apatan madrathopari || anye mām abhyadhāvanta nivātakavacā yudhi || śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ || tān ahaṃ vividhair bāṇair vegavadbhir ajihmagaiḥ || gāṇḍīvamuktair abhyaghnam ekaikaṃ daśabhir mṛdhe || te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ || tato mātalinā tūrṇaṃ hayās te saṃpracoditāḥ || rathamārgād bahūṃs tatra vicerur vātaraṃhasaḥ || susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥ sutān || śataṃ śatās te harayas tasmin yuktā mahārathe || tadā mātalinā yattā vyacarann alpakā iva || teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca || mama bāṇanipātaiś ca hatās te śataśo 'surāḥ || gatāsavas tathā cānye pragṛhītaśarāsanāḥ || hatasārathayas tatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ ||Все Ниватакавачи с оружием быстро напали на Арджуну, перекрыли путь колесницы, окружили его и осыпали дождём стрел; другие с копьями и паттишами метали в него копья и бхушунди; огромный дождь копий, палиц и шакти падал на колесницу; ещё другие, страшные как Время, с острым оружием бросались на него; Арджуна поражал каждого десятью быстрыми прямыми стрелами из Гандивы, и они отворачивались; Матали быстро гнал коней по путям колесниц, и хорошо управляемые им кони давили сыновей Дити; от копыт коней, звука колёс и стрел Арджуны сотни асуров пали, а другие, уже без жизни, с луками в руках и без колесничих, волочились конями.

Translation

Арджуна сказал: «Тогда все Ниватакавачи, вооружённые, быстро бросились на меня в бою. Великие колесничие перекрыли путь моей колесницы, окружили меня со всех сторон и осыпали дождём стрел. Другие могучие воины с копьями и паттишами метали в меня копья и бхушунди. Великий дождь копий, палиц и шакти непрерывно падал на мою колесницу. Иные Ниватакавачи, страшные, с острым оружием, подобные Времени, бросались на меня в битве. Я же различными быстрыми, прямыми стрелами из Гандивы поражал в сражении каждого по десять раз, и от моих каменноострых стрел они все были обращены вспять. Тогда Матали быстро погнал коней; они, скорые как ветер и хорошо управляемые им, двигались по многим путям колесниц и давили сыновей Дити. Сотни хариев, запряжённые в ту великую колесницу, направляемые Матали, двигались так, будто их было немного. От ударов их копыт, от звука колёс и от падения моих стрел сотни асуров были убиты. Другие, уже без жизни, с луками в руках и с убитыми колесничими, волочились конями».

Commentary

Битва держится не только на стрелах Арджуны, но и на искусстве Матали. Даже великий герой нуждается в совершенном союзнике, когда исполняет дело богов.

Version

542e3a8787a1 · published Jun 18, 2026, 5:58:21 AM UTC