Mahabharata 3.173.17-22

Devanāgarī

ततस् तद् आज्ञाय मतं महात्मा; तेषां स धर्मस्य सुतो वरिष्ठः ॥
प्रदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं; चकार धर्मार्थविद् उत्तमौजः ॥
आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि; सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः ॥
यथागतं मार्गम् अवेक्षमाणः; पुनर् गिरिं चैव निरीक्षमाणः ॥
समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भिर्; जित्वा सपत्नान् प्रतिलभ्य राज्यम् ॥
शैलेन्द्र भूयस् तपसे धृतात्मा; द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ॥
वृतः स सर्वैर् अनुजैर् द्विजैश् च; तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम् ॥
उवाह चैनान् सगणांस् तथैव; घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु ॥
तान् प्रस्थितान् प्रीतिमना महर्षिः; पितेव पुत्रान् अनुशिष्य सर्वान् ॥
स लोमशः प्रीतमना जगाम; दिवौकसां पुण्यतमं निवासम् ॥
तेनानुशिष्टार्ष्टिषेणेन चैव; तीर्थानि रम्याणि तपोवनानि ॥
महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः; संपश्यमानाः प्रययुर् नराग्र्याः ॥

Transliteration (IAST)

tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ ||
pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ; cakāra dharmārthavid uttamaujaḥ ||
āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi; sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ ||
yathāgataṃ mārgam avekṣamāṇaḥ; punar giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ ||
samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhir; jitvā sapatnān pratilabhya rājyam ||
śailendra bhūyas tapase dhṛtātmā; draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra ||
vṛtaḥ sa sarvair anujair dvijaiś ca; tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām ||
uvāha cainān sagaṇāṃs tathaiva; ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu ||
tān prasthitān prītimanā maharṣiḥ; piteva putrān anuśiṣya sarvān ||
sa lomaśaḥ prītamanā jagāma; divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam ||
tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva; tīrthāni ramyāṇi tapovanāni ||
mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ; saṃpaśyamānāḥ prayayur narāgryāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततस् तद् आज्ञाय मतं महात्मा; तेषां स धर्मस्य सुतो वरिष्ठः ॥ प्रदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं; चकार धर्मार्थविद् उत्तमौजः ॥ आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि; सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः ॥ यथागतं मार्गम् अवेक्षमाणः; पुनर् गिरिं चैव निरीक्षमाणः ॥ समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भिर्; जित्वा सपत्नान् प्रतिलभ्य राज्यम् ॥ शैलेन्द्र भूयस् तपसे धृतात्मा; द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ॥ वृतः स सर्वैर् अनुजैर् द्विजैश् च; तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम् ॥ उवाह चैनान् सगणांस् तथैव; घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु ॥ तान् प्रस्थितान् प्रीतिमना महर्षिः; पितेव पुत्रान् अनुशिष्य सर्वान् ॥ स लोमशः प्रीतमना जगाम; दिवौकसां पुण्यतमं निवासम् ॥ तेनानुशिष्टार्ष्टिषेणेन चैव; तीर्थानि रम्याणि तपोवनानि ॥ महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः; संपश्यमानाः प्रययुर् नराग्र्याः ॥tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ || pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ; cakāra dharmārthavid uttamaujaḥ || āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi; sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ || yathāgataṃ mārgam avekṣamāṇaḥ; punar giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ || samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhir; jitvā sapatnān pratilabhya rājyam || śailendra bhūyas tapase dhṛtātmā; draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra || vṛtaḥ sa sarvair anujair dvijaiś ca; tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām || uvāha cainān sagaṇāṃs tathaiva; ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu || tān prasthitān prītimanā maharṣiḥ; piteva putrān anuśiṣya sarvān || sa lomaśaḥ prītamanā jagāma; divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam || tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva; tīrthāni ramyāṇi tapovanāni || mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ; saṃpaśyamānāḥ prayayur narāgryāḥ ||Поняв их мысль, сын Дхармы, знающий дхарму и артху, обошёл обитель Вайшраваны; он простился с дворцами, реками, озёрами и всеми ракшасами, смотрел на путь, которым пришёл, и снова на гору; он решил, что после завершения дела, победы над врагами и возвращения царства снова придёт к этой горе для тапаса; окружённый младшими братьями и дваждырождёнными, владыка Куру пошёл тем же путём, а Гхатоткача с дружиной перенёс их через горные водопады; довольный Ломаша, наставив всех как отец сыновей, ушёл в святейшую обитель небожителей; наставленные им и Арштишеной, Партхи пошли, видя прекрасные тиртхи, леса тапаса и великие озёра.

Translation

«Поняв их мысль, великодушный сын Дхармы, знающий дхарму и пользу, обошёл справа обитель Вайшраваны. Дхармараджа простился с дворцами, реками, озёрами и всеми ракшасами, смотря на путь, которым пришёл, и снова оглядывая гору. Он решил: “Когда дело будет завершено, когда я с друзьями побежу соперников и возвращу царство, тогда, владея собой, снова увижу тебя, царь гор, ради тапаса”. Окружённый всеми младшими братьями и дваждырождёнными, владыка Куру пошёл тем же путём. Гхатоткача со своей дружиной переносил их через горные водопады. Довольный Ломаша наставил всех, как отец сыновей, и ушёл в святейшую обитель небожителей. Наставленные им и Арштишеной, лучшие из людей, Партхи, отправились дальше, видя прекрасные тиртхи, леса тапаса и другие великие озёра».

Commentary

Юдхиштхира уходит не как тот, кто отверг святыню, а как тот, кто обещает вернуться после исполнения долга. Паломничество не заменяет царскую обязанность.

Version

5c5c622a9eb0 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC