Mahabharata 3.175.12-21

Devanāgarī

स ददर्श महाकायं भुजङ्गं लोमहर्षणम् ॥
गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम् ॥
पर्वताभोगवर्ष्माणं भोगैश् चन्द्रार्कमण्डलैः ॥
चित्राङ्गम् अजिनैश् चित्रैर् हरिद्रासदृशच्छविम् ॥
गुहाकारेण वक्त्रेण चतुर्दंष्ट्रेण राजता ॥
दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहन्तं सृक्किणी मुहुः ॥
त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम् ॥
निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तम् इव स्थितम् ॥
स भीमं सहसाभ्येत्य पृदाकुः क्षुधितो भृशम् ॥
जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोर् उभयोर् बलात् ॥
तेन संस्पृष्टमात्रस्य भिमसेनस्य वै तदा ॥
संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य ह ॥
दश नागसहस्राणि धारयन्ति हि यद् बलम् ॥
तद् बलं भीमसेनस्य भुजयोर् असमं परैः ॥
स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः ॥
विस्फुरञ् शनकैर् भीमो न शशाक विचेष्टितुम् ॥
नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः ॥
गृहीतो व्यजहात् सत्त्वं वरदानेन मोहितः ॥
स हि प्रयत्नम् अकरोत् तीव्रम् आत्मविमोक्षणे ॥
न चैनम् अशकद् वीरः कथं चित् प्रतिबाधितुम् ॥

Transliteration (IAST)

sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lomaharṣaṇam ||
giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram ||
parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiś candrārkamaṇḍalaiḥ ||
citrāṅgam ajinaiś citrair haridrāsadṛśacchavim ||
guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā ||
dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ ||
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam ||
niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantam iva sthitam ||
sa bhīmaṃ sahasābhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam ||
jagrāhājagaro grāho bhujayor ubhayor balāt ||
tena saṃspṛṣṭamātrasya bhimasenasya vai tadā ||
saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya ha ||
daśa nāgasahasrāṇi dhārayanti hi yad balam ||
tad balaṃ bhīmasenasya bhujayor asamaṃ paraiḥ ||
sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ ||
visphurañ śanakair bhīmo na śaśāka viceṣṭitum ||
nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ ||
gṛhīto vyajahāt sattvaṃ varadānena mohitaḥ ||
sa hi prayatnam akarot tīvram ātmavimokṣaṇe ||
na cainam aśakad vīraḥ kathaṃ cit pratibādhitum ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

स ददर्श महाकायं भुजङ्गं लोमहर्षणम् ॥ गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम् ॥ पर्वताभोगवर्ष्माणं भोगैश् चन्द्रार्कमण्डलैः ॥ चित्राङ्गम् अजिनैश् चित्रैर् हरिद्रासदृशच्छविम् ॥ गुहाकारेण वक्त्रेण चतुर्दंष्ट्रेण राजता ॥ दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहन्तं सृक्किणी मुहुः ॥ त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम् ॥ निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तम् इव स्थितम् ॥ स भीमं सहसाभ्येत्य पृदाकुः क्षुधितो भृशम् ॥ जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोर् उभयोर् बलात् ॥ तेन संस्पृष्टमात्रस्य भिमसेनस्य वै तदा ॥ संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य ह ॥ दश नागसहस्राणि धारयन्ति हि यद् बलम् ॥ तद् बलं भीमसेनस्य भुजयोर् असमं परैः ॥ स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः ॥ विस्फुरञ् शनकैर् भीमो न शशाक विचेष्टितुम् ॥ नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः ॥ गृहीतो व्यजहात् सत्त्वं वरदानेन मोहितः ॥ स हि प्रयत्नम् अकरोत् तीव्रम् आत्मविमोक्षणे ॥ न चैनम् अशकद् वीरः कथं चित् प्रतिबाधितुम् ॥sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lomaharṣaṇam || giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram || parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiś candrārkamaṇḍalaiḥ || citrāṅgam ajinaiś citrair haridrāsadṛśacchavim || guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā || dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ || trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam || niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantam iva sthitam || sa bhīmaṃ sahasābhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam || jagrāhājagaro grāho bhujayor ubhayor balāt || tena saṃspṛṣṭamātrasya bhimasenasya vai tadā || saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya ha || daśa nāgasahasrāṇi dhārayanti hi yad balam || tad balaṃ bhīmasenasya bhujayor asamaṃ paraiḥ || sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ || visphurañ śanakair bhīmo na śaśāka viceṣṭitum || nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ || gṛhīto vyajahāt sattvaṃ varadānena mohitaḥ || sa hi prayatnam akarot tīvram ātmavimokṣaṇe || na cainam aśakad vīraḥ kathaṃ cit pratibādhitum ||Бхима увидел огромного змея, от которого волосы вставали дыбом, лежащего в горной теснине и закрывающего телом пещеру; тело его было как горный склон, кольца подобны кругам луны и солнца, окраска пятнистая и жёлтая как харидра; пасть была как пещера, с четырьмя белыми клыками, глаза горели медно-красным, он облизывал губы, пугал всех существ и стоял, словно угрожая дыханием и свистом, подобный концу Времени и Яме; голодный питон внезапно бросился на Бхиму и силой схватил его за обе руки; от одного прикосновения Бхимасена внезапно потерял сознание силой дара змея; сила Бхимы в руках равнялась десяти тысячам нагов, но, покорённый змеем, он не мог двигаться; герой пытался освободиться, но никак не смог противостоять ему.

Translation

«Он увидел огромного змея, от которого волосы вставали дыбом: тот лежал в горной теснине и телом закрывал пещеру. Его тело было как горный склон; кольца — как круги луны и солнца; члены были пёстрые, а цвет — жёлтый, как харидра. Пасть его была как пещера, с четырьмя белыми клыками; глаза горели медно-красным, и он снова и снова облизывал губы. Он стоял как ужас для всех существ, подобный концу Времени и Яме, будто угрожая дыханием и свистом. Голодный питон внезапно бросился на Бхиму и силой схватил его за обе руки. От одного прикосновения, силой его дара, сознание Бхимасены внезапно помутилось. Сила в руках Бхимы была такой, какую держат десять тысяч нагов, несравненная с чужой силой. Но сияющий Бхима, покорённый этим змеем, медленно дёргался и не мог двигаться. Могучий, широкоплечий как лев, силой равный десяти тысячам нагов, он, схваченный и смущённый даром, лишился стойкости. Он приложил огромное усилие, чтобы освободиться, но герой никак не смог противостоять ему».

Commentary

Змей побеждает Бхиму не большей мускульной силой, а силой дара и судьбы. Так эпос резко отделяет доблесть тела от власти кармы.

Version

d6aa81970749 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC