Mahabharata 3.176.1-9

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
स भीमसेनस् तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः ॥
चिन्तयाम् आस सर्पस्य वीर्यम् अत्यद्भुतं महत् ॥
उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग ॥
कस् त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ॥
पाण्डवो भिमसेनो ऽहं धर्मराजाद् अनन्तरः ॥
नागायुतसमप्राणस् त्वया नीतः कथं वशम् ॥
सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास् तथा ॥
समागताश् च बहुशो निहताश् च मया मृधे ॥
दानवाश् च पिशाचाश् च राक्षसाश् च महाबलाः ॥
भुजवेगम् अशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ॥
किं नु विद्याबलं किं वा वरदानम् अथो तव ॥
उद्योगम् अपि कुर्वाणो वशगो ऽस्मि कृतस् त्वया ॥
असत्यो विक्रमो नॄणाम् इति मे निश्चिता मतिः ॥
यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ॥
इत्य् एवंवादिनं वीरं भीमम् अक्लिष्टकारिणम् ॥
भोगेन महता सर्पः समन्तात् पर्यवेष्टयत् ॥
निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस् तदा ॥
विमुच्यास्य भुजौ पीनाव् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
sa bhīmasenas tejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ ||
cintayām āsa sarpasya vīryam atyadbhutaṃ mahat ||
uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannaga ||
kas tvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi ||
pāṇḍavo bhimaseno 'haṃ dharmarājād anantaraḥ ||
nāgāyutasamaprāṇas tvayā nītaḥ kathaṃ vaśam ||
siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇās tathā ||
samāgatāś ca bahuśo nihatāś ca mayā mṛdhe ||
dānavāś ca piśācāś ca rākṣasāś ca mahābalāḥ ||
bhujavegam aśaktā me soḍhuṃ pannagasattama ||
kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānam atho tava ||
udyogam api kurvāṇo vaśago 'smi kṛtas tvayā ||
asatyo vikramo nṝṇām iti me niścitā matiḥ ||
yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat ||
ity evaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam ||
bhogena mahatā sarpaḥ samantāt paryaveṣṭayat ||
nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagas tadā ||
vimucyāsya bhujau pīnāv idaṃ vacanam abravīt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच स भीमसेनस् तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः ॥ चिन्तयाम् आस सर्पस्य वीर्यम् अत्यद्भुतं महत् ॥ उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग ॥ कस् त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ॥ पाण्डवो भिमसेनो ऽहं धर्मराजाद् अनन्तरः ॥ नागायुतसमप्राणस् त्वया नीतः कथं वशम् ॥ सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास् तथा ॥ समागताश् च बहुशो निहताश् च मया मृधे ॥ दानवाश् च पिशाचाश् च राक्षसाश् च महाबलाः ॥ भुजवेगम् अशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ॥ किं नु विद्याबलं किं वा वरदानम् अथो तव ॥ उद्योगम् अपि कुर्वाणो वशगो ऽस्मि कृतस् त्वया ॥ असत्यो विक्रमो नॄणाम् इति मे निश्चिता मतिः ॥ यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ॥ इत्य् एवंवादिनं वीरं भीमम् अक्लिष्टकारिणम् ॥ भोगेन महता सर्पः समन्तात् पर्यवेष्टयत् ॥ निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस् तदा ॥ विमुच्यास्य भुजौ पीनाव् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥vaiśaṃpāyana uvāca sa bhīmasenas tejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ || cintayām āsa sarpasya vīryam atyadbhutaṃ mahat || uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannaga || kas tvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi || pāṇḍavo bhimaseno 'haṃ dharmarājād anantaraḥ || nāgāyutasamaprāṇas tvayā nītaḥ kathaṃ vaśam || siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇās tathā || samāgatāś ca bahuśo nihatāś ca mayā mṛdhe || dānavāś ca piśācāś ca rākṣasāś ca mahābalāḥ || bhujavegam aśaktā me soḍhuṃ pannagasattama || kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānam atho tava || udyogam api kurvāṇo vaśago 'smi kṛtas tvayā || asatyo vikramo nṝṇām iti me niścitā matiḥ || yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat || ity evaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam || bhogena mahatā sarpaḥ samantāt paryaveṣṭayat || nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagas tadā || vimucyāsya bhujau pīnāv idaṃ vacanam abravīt ||Бхимасена, оказавшись во власти змея, размышлял о его удивительной великой силе и спросил, кто он и что сделает с ним; Бхима назвал себя Пандавой, Бхимасеной, младшим после Дхармараджи, силой равным десяти тысячам нагов, и удивился, как попал во власть змея; он говорил, что убивал львов, тигров, буйволов, слонов, данавов, пишачей и могучих ракшасов, не способных вынести скорость его рук; спрашивал, в чём сила змея — в знании или даре, раз даже с усилием он покорён; он заключил, что человеческая доблесть ложна, если такая сила остановлена; змей обвил героя большим кольцом, сжал его, затем освободил его могучие руки и ответил.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Оказавшись во власти змея, сияющий Бхимасена размышлял о его великой и удивительной силе. Он сказал: “Скажи, паннага, кто ты, лучший из змеев? Что ты сделаешь со мной? Я Пандава Бхимасена, младший после Дхармараджи, силой равный десяти тысячам нагов. Как же ты взял меня в свою власть? Львы, гривастые звери, тигры, буйволы, слоны — многие встречались мне и были убиты мной в бою. Данавы, пишачи и могучие ракшасы не могли вынести скорости моих рук, лучший из паннагов. Что это: сила знания или твой дар? Я делаю усилие, но ты подчинил меня. Теперь моя мысль уверена: человеческая доблесть неистинна, раз такая моя великая сила остановлена тобой, змей”. Пока герой Бхима, не знающий усталости, говорил так, змей обвил его со всех сторон большим кольцом. Сжав могучерукого, змей затем освободил его полные руки и сказал».

Commentary

Бхима впервые вслух признаёт предел человеческой доблести. Это не унижение героя, а начало знания: сила становится мудрее, когда видит свою границу.

Version

c55d5dcf98af · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC