Mahabharata 3.176.10-24

Devanāgarī

दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर् भक्षो महाभुज ॥
दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम् ॥
यथा त्व् इदं मया प्राप्तं भुजंगत्वम् अरिंदम ॥
तद् अवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम ॥
इमाम् अवस्थां संप्राप्तो ह्य् अहं कोपान् मनीषिणाम् ॥
शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत् ॥
नहुषो नाम राजर्षिर् व्यक्तं ते श्रोत्रम् आगतः ॥
तवैव पूर्वः पूर्वेषाम् आयोर् वंशकरः सुतः ॥
सो ऽहं शापाद् अगस्त्यस्य ब्राह्मणान् अवमन्य च ॥
इमाम् अवस्थाम् आपन्नः पश्य दैवम् इदं मम ॥
त्वां चेद् अवध्यम् आयान्तम् अतीव प्रियदर्शनम् ॥
अहम् अद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ॥
न हि मे मुच्यते कश् चित् कथं चिद् ग्रहणं गतः ॥
गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ॥
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता ॥
गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानम् इदं मम ॥
पतता हि विमानाग्रान् मया शक्रासनाद् द्रुतम् ॥
कुरु शापान्तम् इत्य् उक्तो भगवान् मुनिसत्तमः ॥
स माम् उवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः ॥
मोक्षस् ते भविता राजन् कस्माच् चित् कालपर्ययात् ॥
ततो ऽस्मि पतितो भूमौ न च माम् अजहात् स्मृतिः ॥
स्मार्तम् अस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ॥
यस् तु ते व्याहृतान् प्रश्नान् प्रतिब्रूयाद् विशेषवित् ॥
स त्वां मोक्षयिता शापाद् इति माम् अब्रवीद् ऋषिः ॥
गृहीतस्य त्वया राजन् प्राणिनो ऽपि बलीयसः ॥
सत्त्वभ्रंशो ऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ॥
इति चाप्य् अहम् अश्रौषं वचस् तेषां दयावताम् ॥
मयि संजातहार्दानाम् अथ ते ऽन्तर्हिता द्विजाः ॥
सो ऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरये ऽशुचौ ॥
सर्पयोनिम् इमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते ॥

Transliteration (IAST)

diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devair bhakṣo mahābhuja ||
diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām ||
yathā tv idaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvam ariṃdama ||
tad avaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama ||
imām avasthāṃ saṃprāpto hy ahaṃ kopān manīṣiṇām ||
śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat ||
nahuṣo nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ ||
tavaiva pūrvaḥ pūrveṣām āyor vaṃśakaraḥ sutaḥ ||
so 'haṃ śāpād agastyasya brāhmaṇān avamanya ca ||
imām avasthām āpannaḥ paśya daivam idaṃ mama ||
tvāṃ ced avadhyam āyāntam atīva priyadarśanam ||
aham adyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam ||
na hi me mucyate kaś cit kathaṃ cid grahaṇaṃ gataḥ ||
gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama ||
nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā ||
gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānam idaṃ mama ||
patatā hi vimānāgrān mayā śakrāsanād drutam ||
kuru śāpāntam ity ukto bhagavān munisattamaḥ ||
sa mām uvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ ||
mokṣas te bhavitā rājan kasmāc cit kālaparyayāt ||
tato 'smi patito bhūmau na ca mām ajahāt smṛtiḥ ||
smārtam asti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā ||
yas tu te vyāhṛtān praśnān pratibrūyād viśeṣavit ||
sa tvāṃ mokṣayitā śāpād iti mām abravīd ṛṣiḥ ||
gṛhītasya tvayā rājan prāṇino 'pi balīyasaḥ ||
sattvabhraṃśo 'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati ||
iti cāpy aham aśrauṣaṃ vacas teṣāṃ dayāvatām ||
mayi saṃjātahārdānām atha te 'ntarhitā dvijāḥ ||
so 'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye 'śucau ||
sarpayonim imāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर् भक्षो महाभुज ॥ दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम् ॥ यथा त्व् इदं मया प्राप्तं भुजंगत्वम् अरिंदम ॥ तद् अवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम ॥ इमाम् अवस्थां संप्राप्तो ह्य् अहं कोपान् मनीषिणाम् ॥ शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत् ॥ नहुषो नाम राजर्षिर् व्यक्तं ते श्रोत्रम् आगतः ॥ तवैव पूर्वः पूर्वेषाम् आयोर् वंशकरः सुतः ॥ सो ऽहं शापाद् अगस्त्यस्य ब्राह्मणान् अवमन्य च ॥ इमाम् अवस्थाम् आपन्नः पश्य दैवम् इदं मम ॥ त्वां चेद् अवध्यम् आयान्तम् अतीव प्रियदर्शनम् ॥ अहम् अद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ॥ न हि मे मुच्यते कश् चित् कथं चिद् ग्रहणं गतः ॥ गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ॥ नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता ॥ गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानम् इदं मम ॥ पतता हि विमानाग्रान् मया शक्रासनाद् द्रुतम् ॥ कुरु शापान्तम् इत्य् उक्तो भगवान् मुनिसत्तमः ॥ स माम् उवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः ॥ मोक्षस् ते भविता राजन् कस्माच् चित् कालपर्ययात् ॥ ततो ऽस्मि पतितो भूमौ न च माम् अजहात् स्मृतिः ॥ स्मार्तम् अस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ॥ यस् तु ते व्याहृतान् प्रश्नान् प्रतिब्रूयाद् विशेषवित् ॥ स त्वां मोक्षयिता शापाद् इति माम् अब्रवीद् ऋषिः ॥ गृहीतस्य त्वया राजन् प्राणिनो ऽपि बलीयसः ॥ सत्त्वभ्रंशो ऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ॥ इति चाप्य् अहम् अश्रौषं वचस् तेषां दयावताम् ॥ मयि संजातहार्दानाम् अथ ते ऽन्तर्हिता द्विजाः ॥ सो ऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरये ऽशुचौ ॥ सर्पयोनिम् इमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते ॥diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devair bhakṣo mahābhuja || diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām || yathā tv idaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvam ariṃdama || tad avaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama || imām avasthāṃ saṃprāpto hy ahaṃ kopān manīṣiṇām || śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat || nahuṣo nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ || tavaiva pūrvaḥ pūrveṣām āyor vaṃśakaraḥ sutaḥ || so 'haṃ śāpād agastyasya brāhmaṇān avamanya ca || imām avasthām āpannaḥ paśya daivam idaṃ mama || tvāṃ ced avadhyam āyāntam atīva priyadarśanam || aham adyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam || na hi me mucyate kaś cit kathaṃ cid grahaṇaṃ gataḥ || gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama || nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā || gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānam idaṃ mama || patatā hi vimānāgrān mayā śakrāsanād drutam || kuru śāpāntam ity ukto bhagavān munisattamaḥ || sa mām uvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ || mokṣas te bhavitā rājan kasmāc cit kālaparyayāt || tato 'smi patito bhūmau na ca mām ajahāt smṛtiḥ || smārtam asti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā || yas tu te vyāhṛtān praśnān pratibrūyād viśeṣavit || sa tvāṃ mokṣayitā śāpād iti mām abravīd ṛṣiḥ || gṛhītasya tvayā rājan prāṇino 'pi balīyasaḥ || sattvabhraṃśo 'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati || iti cāpy aham aśrauṣaṃ vacas teṣāṃ dayāvatām || mayi saṃjātahārdānām atha te 'ntarhitā dvijāḥ || so 'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye 'śucau || sarpayonim imāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute ||Змей говорит, что по счастью Бхима сегодня стал пищей для голодного; жизнь дорога воплощённым, но он должен рассказать, как получил змеиное состояние и как ищет конец проклятия; он Нахуша, раджарши, предок Бхимы, сын Аю, продолжатель древнего рода; из-за проклятия Агастьи и презрения к брахманам он стал таким; память не оставила его по милости Агастьи; в шестое время никто, попавший в его хватку, не освобождается — ни слон, ни буйвол; это его дар, и Бхима схвачен не простым змеем; когда он падал с высокого виманы и просил конец проклятию, Агастья из милости сказал, что освобождение придёт со временем и что тот, кто ответит на его вопросы как знаток различий, освободит его; всякое существо, даже сильное, схваченное им, быстро теряет силу; эти слова сострадательных дваждырождённых он слышал, а потом они исчезли; теперь он, великий грешник, живёт в нечистом аду, получив змеиное рождение и ожидая времени.

Translation

Змей сказал: «Счастье, могучерукий, что сегодня по воле богов ты стал пищей для меня, голодного. Жизнь дорога воплощённым, даже перед великим Временем. Но как я получил это змеиное состояние, укротитель врагов, я должен рассказать тебе сегодня; слушай, лучший из существ. Я достиг этого положения из-за гнева мудрецов и, желая конца проклятию, рассказываю историю змея. Ты, конечно, слышал о раджарши по имени Нахуша: он твой предок, сын Аю, продолжатель рода древних. Из-за проклятия Агастьи и из-за того, что я пренебрёг брахманами, я пришёл к этому состоянию; смотри, какова судьба. Но до нынешнего дня меня не оставила мудрость — по милости того же великодушного Агастьи. В шестое время этот твой младший брат стал моей пищей; я не отпущу его и не желаю другого. Никто, попавший в мою хватку, никак не освобождается — ни слон, ни буйвол, лучший из людей. Ты схвачен не просто змеем, пребывающим в животном рождении, лучший из Кауравов: таков мой дар. Когда я быстро падал с высокого виманы, с места Шакры, я сказал благословенному лучшему муни: “Положи конец проклятию”. Сияющий, переполненный жалостью, он сказал: “Царь, освобождение будет у тебя через некоторое время. Тот, кто как знаток различий ответит на твои произнесённые вопросы, освободит тебя от проклятия”. Я упал на землю, но память не оставила меня: древнее знание осталось у меня таким, каким было получено. “Всякое существо, схваченное тобой, царь, даже более сильное, быстро утратит стойкость”, — так я услышал слова тех сострадательных дваждырождённых, которые почувствовали ко мне сердечность. Затем они исчезли. Так я, великий грешник, живу в нечистом аду, получив это змеиное рождение, ожидая времени, великосияющий».

Commentary

Нахуша показывает, что падение не всегда стирает память. Милость риши сохраняет знание даже в змеином теле, чтобы через встречу с Юдхиштхирой оно стало путём освобождения.

Version

d42a9e7e466d · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC