Mahabharata 3.176.25-39

Devanāgarī

तम् उवाच महाबाहुर् भीमसेनो भुजंगमम् ॥
न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये ॥
यस्माद् अभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः ॥
आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन् मनः ॥
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुम् अर्हति ॥
दैवम् एव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥
पश्य दैवोपघाताद् धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् ॥
इमाम् अवस्थां संप्राप्तम् अनिमित्तम् इहाद्य माम् ॥
किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम् ॥
यथा तु विपिने न्यस्तान् भ्रातॄन् राज्यपरिच्युतान् ॥
हिमवांश् च सुदुर्गो ऽयं यक्षराक्षससंकुलः ॥
मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः ॥
विनष्टम् अथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः ॥
धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ॥
अथ वा नार्जुनो धीमान् विषादम् उपयास्यति ॥
सर्वास्त्रविद् अनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ॥
समर्थः स महाबाहुर् एकाह्ना सुमहाबलः ॥
देवराजम् अपि स्थानात् प्रच्यावयितुम् ओजसा ॥
किं पुनर् धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् ॥
विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम् ॥
मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ॥
यास्माकं नित्यम् आशास्ते महत्त्वम् अधिकं परैः ॥
कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद् भुजंगम ॥
अफलास् ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ॥
नकुलः सहदेवश् च यमजौ गुरुवर्तिनौ ॥
मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ ॥
निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ ॥
मद्विनाशात् परिद्यूनाव् इति मे वर्तते मतिः ॥
एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः ॥
भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच् च विचेष्टितुम् ॥

Transliteration (IAST)

tam uvāca mahābāhur bhīmaseno bhujaṃgamam ||
na te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye ||
yasmād abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ ||
āgame yadi vāpāye na tatra glapayen manaḥ ||
daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum arhati ||
daivam eva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ ||
paśya daivopaghātād dhi bhujavīryavyapāśrayam ||
imām avasthāṃ saṃprāptam animittam ihādya mām ||
kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitam ||
yathā tu vipine nyastān bhrātṝn rājyaparicyutān ||
himavāṃś ca sudurgo 'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ ||
māṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ ||
vinaṣṭam atha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ ||
dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā ||
atha vā nārjuno dhīmān viṣādam upayāsyati ||
sarvāstravid anādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ ||
samarthaḥ sa mahābāhur ekāhnā sumahābalaḥ ||
devarājam api sthānāt pracyāvayitum ojasā ||
kiṃ punar dhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinam ||
vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam ||
mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm ||
yāsmākaṃ nityam āśāste mahattvam adhikaṃ paraiḥ ||
kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśād bhujaṃgama ||
aphalās te bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ ||
nakulaḥ sahadevaś ca yamajau guruvartinau ||
madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau ||
nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau ||
madvināśāt paridyūnāv iti me vartate matiḥ ||
evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ ||
bhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakac ca viceṣṭitum ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तम् उवाच महाबाहुर् भीमसेनो भुजंगमम् ॥ न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये ॥ यस्माद् अभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः ॥ आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन् मनः ॥ दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुम् अर्हति ॥ दैवम् एव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥ पश्य दैवोपघाताद् धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् ॥ इमाम् अवस्थां संप्राप्तम् अनिमित्तम् इहाद्य माम् ॥ किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम् ॥ यथा तु विपिने न्यस्तान् भ्रातॄन् राज्यपरिच्युतान् ॥ हिमवांश् च सुदुर्गो ऽयं यक्षराक्षससंकुलः ॥ मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः ॥ विनष्टम् अथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः ॥ धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ॥ अथ वा नार्जुनो धीमान् विषादम् उपयास्यति ॥ सर्वास्त्रविद् अनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ॥ समर्थः स महाबाहुर् एकाह्ना सुमहाबलः ॥ देवराजम् अपि स्थानात् प्रच्यावयितुम् ओजसा ॥ किं पुनर् धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् ॥ विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम् ॥ मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ॥ यास्माकं नित्यम् आशास्ते महत्त्वम् अधिकं परैः ॥ कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद् भुजंगम ॥ अफलास् ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ॥ नकुलः सहदेवश् च यमजौ गुरुवर्तिनौ ॥ मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ ॥ निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ ॥ मद्विनाशात् परिद्यूनाव् इति मे वर्तते मतिः ॥ एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः ॥ भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच् च विचेष्टितुम् ॥tam uvāca mahābāhur bhīmaseno bhujaṃgamam || na te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye || yasmād abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ || āgame yadi vāpāye na tatra glapayen manaḥ || daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum arhati || daivam eva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ || paśya daivopaghātād dhi bhujavīryavyapāśrayam || imām avasthāṃ saṃprāptam animittam ihādya mām || kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitam || yathā tu vipine nyastān bhrātṝn rājyaparicyutān || himavāṃś ca sudurgo 'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ || māṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ || vinaṣṭam atha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ || dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā || atha vā nārjuno dhīmān viṣādam upayāsyati || sarvāstravid anādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ || samarthaḥ sa mahābāhur ekāhnā sumahābalaḥ || devarājam api sthānāt pracyāvayitum ojasā || kiṃ punar dhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinam || vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam || mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm || yāsmākaṃ nityam āśāste mahattvam adhikaṃ paraiḥ || kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśād bhujaṃgama || aphalās te bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ || nakulaḥ sahadevaś ca yamajau guruvartinau || madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau || nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau || madvināśāt paridyūnāv iti me vartate matiḥ || evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ || bhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakac ca viceṣṭitum ||Бхима говорит великому змею, что не гневается на него и не порицает себя; человек не должен изнурять ум приходом или уходом счастья и страдания, ведь судьбу трудно отвратить человеческим усилием; он считает судьбу высшей, а человеческое усилие бесплодным, видя, как из-за удара судьбы его сила рук сегодня без причины привела его в это состояние; но он не столько скорбит о собственной гибели, сколько о братьях, лишённых царства и оставленных в лесу; Гимават труден и полон якшей и ракшасов, они будут тревожно искать его, а услышав о гибели, лишатся усилия; мудрый Арджуна, знающий все астры, не впадёт в отчаяние и способен сместить даже Индру, тем более сына Дхритараштры; Бхима скорбит о матери, бедной и жаждущей величия сыновей, чьи надежды погибнут; Накула и Сахадева, близнецы, следующие старшим, опиравшиеся на силу его рук и гордые мужи, станут без воодушевления; так много Врикодара плакал, скованный кольцами змея и не способный двигаться.

Translation

Бхима сказал великому змею: «Я не гневаюсь на тебя и не порицаю себя. Человек, которому предстоит счастье или страдание, не должен изнурять ум ни при их приходе, ни при уходе. Кто способен отвратить судьбу человеческим усилием? Я считаю судьбу высшей, а человеческое усилие — бесплодным. Посмотри: из-за удара судьбы я, опиравшийся на силу рук, без причины пришёл сегодня к этому состоянию. Но сейчас я скорблю не столько о себе, уже как бы погибшем, сколько о братьях, лишённых царства и оставленных в лесу. Этот Гимават очень труден, полон якшей и ракшасов; ожидая меня, они будут падать в смятении. А если услышат, что я погиб, они станут бездеятельными. Ведь я ради жажды царства стеснял их, людей дхармы. Впрочем, мудрый Арджуна, знающий все астры, неприступный для богов, гандхарвов и ракшасов, не впадёт в отчаяние. Он, могучерукий и великосильный, способен за один день силой сместить даже царя богов с места; что же говорить о сыне Дхритараштры, дурном игроке, ненавистном всему миру, преданном лицемерию и жадности? Но я скорблю о матери — бедной, жаждущей сыновей, всегда надеющейся на наше величие выше других. Как же у этой беззащитной, если я погибну, все надежды обо мне станут бесплодными? Накула и Сахадева, близнецы, следующие старшим, всегда опирались на силу моих рук и считали себя мужчинами. От моей гибели они, думаю, станут без воодушевления, утратив мужество и доблесть». Так много плакал тогда Врикодара, зажатый кольцом змея и неспособный двигаться».

Commentary

В беде Бхима думает не о славе, а о матери и братьях. Его грубая сила раскрывает нежность долга: герой боится оставить близких без опоры.

Version

ebf37d01a4a2 · published Jun 18, 2026, 6:08:02 AM UTC