Mahabharata 3.181.21-32

Devanāgarī

जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैर् इह कर्मभिः ॥
प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश् च कर्मकोशः क्व तिष्ठति ॥
क्वस्थस् तत् समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत् ॥
इति ते दर्शनं यच् च तत्राप्य् अनुनयं शृणु ॥
अयम् आदिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः ॥
शुभानाम् अशुभानां च कुरुते संचयं महत् ॥
आयुषो ऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् ॥
संभवत्य् एव युगपद् योनौ नास्त्य् अन्तराभवः ॥
तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा ॥
फलत्य् अथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते ॥
कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर् लक्षणैः शुभैः ॥
अशुभैर् वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः ॥
एषा तावद् अबुद्धीनां गतिर् उक्ता युधिष्ठिर ॥
अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिम् उत्तमाम् ॥
मनुष्यास् तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः ॥
स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः ॥
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः ॥
शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः ॥
जितेन्द्रियत्वाद् वशिनः शुक्लत्वान् मन्दरोगिणः ॥
अल्पबाधपरित्रासाद् भवन्ति निरुपद्रवाः ॥
च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः ॥
स्वम् आत्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः ॥
कर्मभूमिम् इमां प्राप्य पुनर् यान्ति सुरालयम् ॥
किं चिद् दैवाद् धठात् किं चित् किं चिद् एव स्वकर्मभिः ॥
प्राप्नुवन्ति नरा राजन् मा ते ऽस्त्व् अन्या विचारणा ॥

Transliteration (IAST)

jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ ||
prājñasya hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati ||
kvasthas tat samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat ||
iti te darśanaṃ yac ca tatrāpy anunayaṃ śṛṇu ||
ayam ādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ ||
śubhānām aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat ||
āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram ||
saṃbhavaty eva yugapad yonau nāsty antarābhavaḥ ||
tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā ||
phalaty atha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate ||
kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa jantur lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ ||
aśubhair vā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ ||
eṣā tāvad abuddhīnāṃ gatir uktā yudhiṣṭhira ||
ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatim uttamām ||
manuṣyās taptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ ||
sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ ||
suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ ||
śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ ||
jitendriyatvād vaśinaḥ śuklatvān mandarogiṇaḥ ||
alpabādhaparitrāsād bhavanti nirupadravāḥ ||
cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ ||
svam ātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ ||
karmabhūmim imāṃ prāpya punar yānti surālayam ||
kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmabhiḥ ||
prāpnuvanti narā rājan mā te 'stv anyā vicāraṇā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैर् इह कर्मभिः ॥ प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश् च कर्मकोशः क्व तिष्ठति ॥ क्वस्थस् तत् समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत् ॥ इति ते दर्शनं यच् च तत्राप्य् अनुनयं शृणु ॥ अयम् आदिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः ॥ शुभानाम् अशुभानां च कुरुते संचयं महत् ॥ आयुषो ऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् ॥ संभवत्य् एव युगपद् योनौ नास्त्य् अन्तराभवः ॥ तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा ॥ फलत्य् अथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते ॥ कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर् लक्षणैः शुभैः ॥ अशुभैर् वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः ॥ एषा तावद् अबुद्धीनां गतिर् उक्ता युधिष्ठिर ॥ अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिम् उत्तमाम् ॥ मनुष्यास् तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः ॥ स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः ॥ सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः ॥ शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः ॥ जितेन्द्रियत्वाद् वशिनः शुक्लत्वान् मन्दरोगिणः ॥ अल्पबाधपरित्रासाद् भवन्ति निरुपद्रवाः ॥ च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः ॥ स्वम् आत्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः ॥ कर्मभूमिम् इमां प्राप्य पुनर् यान्ति सुरालयम् ॥ किं चिद् दैवाद् धठात् किं चित् किं चिद् एव स्वकर्मभिः ॥ प्राप्नुवन्ति नरा राजन् मा ते ऽस्त्व् अन्या विचारणा ॥jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ || prājñasya hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati || kvasthas tat samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat || iti te darśanaṃ yac ca tatrāpy anunayaṃ śṛṇu || ayam ādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ || śubhānām aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat || āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram || saṃbhavaty eva yugapad yonau nāsty antarābhavaḥ || tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā || phalaty atha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate || kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa jantur lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ || aśubhair vā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ || eṣā tāvad abuddhīnāṃ gatir uktā yudhiṣṭhira || ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatim uttamām || manuṣyās taptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ || sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ || suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ || śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ || jitendriyatvād vaśinaḥ śuklatvān mandarogiṇaḥ || alpabādhaparitrāsād bhavanti nirupadravāḥ || cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ || svam ātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ || karmabhūmim imāṃ prāpya punar yānti surālayam || kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmabhiḥ || prāpnuvanti narā rājan mā te 'stv anyā vicāraṇā ||После смерти нет пустого промежутка: живое существо тотчас принимает новое лоно, а собственная карма следует за ним как тень; знающие, правдивые, обузданные, служащие учителям и преданные тапасу видят рождение, смерть и пребывание в лоне и снова достигают небесного пути.

Translation

«Когда тело падает, существо не остается без опоры: оно сразу входит в новое лоно, а действие следует за ним, как тень следует за идущим. Прежняя карма проявляется в признаках нового существования. Невежда идет, не понимая собственного пути, но знающий, правдивый, обузданный, служащий учителям и богатый тапасом видит рождение, смерть и пребывание в лоне. Такие люди, очищая себя, снова достигают небесного удела».

Commentary

Карма не является слепым наказанием: она раскрывает связь поступка и сознания. Освобождающее знание начинается там, где человек перестает считать жизнь случайным набором событий.

Version

55ad7750ed6d · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC