Mahabharata 3.181.33-41

Devanāgarī

इमाम् अत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर ॥
मनुष्यलोके यच् छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर ॥
इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह ॥
इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह ॥
धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः ॥
तेषाम् अयं शत्रुवरघ्न लोको; नासौ सदा देहसुखे रतानाम् ॥
ये योगयुक्तास् तपसि प्रसक्ताः; स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान् ॥
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टास्; तेषाम् असौ नायम् अरिघ्न लोकः ॥
ये धर्मम् एव प्रथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले ॥
दारान् अवाप्य क्रतुभिर् यजन्ते; तेषाम् अयं चैव परश् च लोकः ॥
ये नैव विद्यां न तपो न दानं; न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते ॥
न चाधिगच्छन्ति सुखान्य् अभाग्यास्; तेषाम् अयं चैव परश् च नास्ति ॥
सर्वे भवन्तस् त्व् अतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः ॥
लोकाद् अमुष्माद् अवनिं प्रपन्नाः; स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः ॥
कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरास्; तपोदमाचारविहारशीलाः ॥
देवान् ऋषीन् प्रेतगणांश् च सर्वान्; संतर्पयित्वा विधिना परेण ॥
स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः ॥
मा भूद् विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः क्लेशम् इमं सुखार्ह ॥

Transliteration (IAST)

imām atropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara ||
manuṣyaloke yac chreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira ||
iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha ||
iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha ||
dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ ||
teṣām ayaṃ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām ||
ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehān ||
jitendriyā bhūtahite niviṣṭās; teṣām asau nāyam arighna lokaḥ ||
ye dharmam eva prathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle ||
dārān avāpya kratubhir yajante; teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ ||
ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante ||
na cādhigacchanti sukhāny abhāgyās; teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti ||
sarve bhavantas tv ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ ||
lokād amuṣmād avaniṃ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ ||
kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrās; tapodamācāravihāraśīlāḥ ||
devān ṛṣīn pretagaṇāṃś ca sarvān; saṃtarpayitvā vidhinā pareṇa ||
svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ ||
mā bhūd viśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kleśam imaṃ sukhārha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

इमाम् अत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर ॥ मनुष्यलोके यच् छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर ॥ इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह ॥ इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह ॥ धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः ॥ तेषाम् अयं शत्रुवरघ्न लोको; नासौ सदा देहसुखे रतानाम् ॥ ये योगयुक्तास् तपसि प्रसक्ताः; स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान् ॥ जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टास्; तेषाम् असौ नायम् अरिघ्न लोकः ॥ ये धर्मम् एव प्रथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले ॥ दारान् अवाप्य क्रतुभिर् यजन्ते; तेषाम् अयं चैव परश् च लोकः ॥ ये नैव विद्यां न तपो न दानं; न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते ॥ न चाधिगच्छन्ति सुखान्य् अभाग्यास्; तेषाम् अयं चैव परश् च नास्ति ॥ सर्वे भवन्तस् त्व् अतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः ॥ लोकाद् अमुष्माद् अवनिं प्रपन्नाः; स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः ॥ कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरास्; तपोदमाचारविहारशीलाः ॥ देवान् ऋषीन् प्रेतगणांश् च सर्वान्; संतर्पयित्वा विधिना परेण ॥ स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः ॥ मा भूद् विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः क्लेशम् इमं सुखार्ह ॥imām atropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara || manuṣyaloke yac chreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira || iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha || iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha || dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ || teṣām ayaṃ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām || ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehān || jitendriyā bhūtahite niviṣṭās; teṣām asau nāyam arighna lokaḥ || ye dharmam eva prathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle || dārān avāpya kratubhir yajante; teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ || ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante || na cādhigacchanti sukhāny abhāgyās; teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti || sarve bhavantas tv ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ || lokād amuṣmād avaniṃ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ || kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrās; tapodamācāravihāraśīlāḥ || devān ṛṣīn pretagaṇāṃś ca sarvān; saṃtarpayitvā vidhinā pareṇa || svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ || mā bhūd viśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kleśam imaṃ sukhārha ||Маркандея различает тех, кто имеет только этот мир, только иной мир, оба мира или ни один; богатство без дхармы дает лишь земной плод, тапас без земного преуспеяния дает иной мир, дхарма с праведным богатством и жертвами дает оба; Пандавы рождены для дела богов и после великих подвигов достигнут небес, поэтому Юдхиштхире не следует сомневаться из-за нынешней скорби.

Translation

«Одни имеют только этот мир, другие только следующий; одни обретают оба, а некоторые не получают ни того ни другого. Кто наслаждается богатством без дхармы, тот имеет этот мир, но не следующий. Кто силен йогическим тапасом, тот может иметь следующий мир, хотя здесь не владеет богатством. Кто сперва утверждает дхарму, затем приобретает богатство через дхарму, вступает в брак и совершает жертвы, тот получает оба мира. А лишенный знания, тапаса, дара и потомства не удерживает ни одного. Вы же, Пандавы, божественного происхождения и пришли ради дела богов. Совершив великие деяния и удовлетворив богов, риши и предков, вы достигнете небес. Не сомневайся из-за нынешнего страдания, царь».

Commentary

Маркандея не обесценивает боль изгнания, но помещает ее в более широкий замысел. Судьба Пандавов раскрывается не в комфорте, а в служении делу, которому покровительствует Сам Господь.

Version

afc72ee7fed4 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC