Mahabharata 3.184.12-17

Devanāgarī

तार्क्ष्य उवाच
किम् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्; आचक्ष्व मे पृच्छतश् चारुरूपे ॥
त्वयानुशिष्टो ऽहम् इहाद्य विद्यां; यद् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥
सरस्वत्य् उवाच
न चाशुचिर् नाप्य् अनिर्णिक्तपाणिर्; नाब्रह्मविज् जुहुयान् नाविपश्चित् ॥
बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद् धि हविर् जुषन्ति ॥
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्; मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि ॥
अपूर्णम् अश्रोत्रियम् आह तार्क्ष्य; न वै तादृग् जुहुयाद् अग्निहोत्रम् ॥
कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश् च ॥
गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥
तार्क्ष्य उवाच
क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिम् अतिप्रविष्टाम् ॥
प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्य् असि चारुरूपे ॥
सरस्वत्य् उवाच
अग्निहोत्राद् अहम् अभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय ॥
त्वत्संयोगाद् अहम् एतद् अब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यम् अर्थं यथावत् ॥

Transliteration (IAST)

tārkṣya uvāca
kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe ||
tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam ||
sarasvaty uvāca
na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit ||
bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti ||
nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi ||
apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram ||
kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca ||
gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam ||
tārkṣya uvāca
kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām ||
prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe ||
sarasvaty uvāca
agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya ||
tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तार्क्ष्य उवाच किम् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्; आचक्ष्व मे पृच्छतश् चारुरूपे ॥ त्वयानुशिष्टो ऽहम् इहाद्य विद्यां; यद् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥ सरस्वत्य् उवाच न चाशुचिर् नाप्य् अनिर्णिक्तपाणिर्; नाब्रह्मविज् जुहुयान् नाविपश्चित् ॥ बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद् धि हविर् जुषन्ति ॥ नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्; मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि ॥ अपूर्णम् अश्रोत्रियम् आह तार्क्ष्य; न वै तादृग् जुहुयाद् अग्निहोत्रम् ॥ कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश् च ॥ गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥ तार्क्ष्य उवाच क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिम् अतिप्रविष्टाम् ॥ प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्य् असि चारुरूपे ॥ सरस्वत्य् उवाच अग्निहोत्राद् अहम् अभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय ॥ त्वत्संयोगाद् अहम् एतद् अब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यम् अर्थं यथावत् ॥tārkṣya uvāca kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe || tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam || sarasvaty uvāca na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit || bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti || nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi || apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram || kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca || gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam || tārkṣya uvāca kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām || prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe || sarasvaty uvāca agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya || tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat ||Сарасвати устанавливает правила агнихотры: ее не должен совершать нечистый, немытый, не знающий Брахман и неразумный; боги желают чистой жертвы и не принимают от лишенного веры; нельзя поручать хавью богам не-шротрии; верные истине, питающиеся остатками жертвы, достигают мира коров и видят высшего истинного Бога; на вопрос Таркшьи Сарасвати открывает, что пришла из агнихотры, чтобы отсечь сомнения.

Translation

«Агнихотру не должен совершать нечистый, немытый, не знающий Брахман и неразумный. Боги желают чистой жертвы и не принимают приношение от лишенного веры. Не поручай божественную хавью тому, кто не является шротрией. Верные, правдивые, питающиеся остатками жертвы, достигают мира коров и видят высшего истинного Бога. Когда Таркшья спросил, кто она, Сарасвати сказала: “Я пришла из агнихотры, чтобы отсечь твои сомнения, и сказала тебе истинный смысл”».

Commentary

Обряд становится живым только при вере, чистоте и знании. Без этого огонь остается внешним пламенем; с этим он ведет к видению Верховной Истины.

Version

3d33328878fb · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC