तार्क्ष्य उवाच
न हि त्वया सदृशी का चिद् अस्ति; विभ्राजसे ह्य् अतिमात्रं यथा श्रीः ॥
रूपं च ते दिव्यम् अत्यन्तकान्तं; प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ॥
सरस्वत्य् उवाच
श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्न् उपपादयन्ति ॥
तैर् एवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र ॥
यच् चापि द्रव्यम् उपयुज्यते ह; वानस्पत्यम् आयसं पार्थिवं वा ॥
दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च; तेनैव सिद्धिर् इति विद्धि विद्वन् ॥
तार्क्ष्य उवाच
इदं श्रेयः परमं मन्यमाना; व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः ॥
आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं; मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः ॥
सरस्वत्य् उवाच
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः; परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम् ॥
स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगैस्; तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ॥
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखो विमलो विभाति ॥
तस्य मूलात् सरितः प्रस्रवन्ति; मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः ॥
शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः ॥
धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः ॥
यस्मिन्न् अग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः ॥
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस् तत् पदं परमं मुने ॥
tārkṣya uvāca
na hi tvayā sadṛśī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṃ yathā śrīḥ ||
rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi ||
sarasvaty uvāca
śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti ||
tair evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra ||
yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā ||
divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan ||
tārkṣya uvāca
idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ ||
ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ ||
sarasvaty uvāca
taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam ||
svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ ||
tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti ||
tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ ||
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ ||
dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ ||
yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ ||
ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṃ paramaṃ mune ||
"Sarasvati said that she feeds on the finest offerings made in sacrifices, and on those materials of wood, metal, and earth that are rightly employed. Then Tarkshya asked about the supreme liberation, free of sorrow. She answered: 'Knowers of the Veda, rich in austerity, through svadhyaya, giving, vows, and blessed union with righteousness, attain that ancient, supreme abode. There stands a fragrant reed of a thousand branches, rivers of honeyed water flow, and streams of food. There the gods, with Agni at their head, together with Indra and the Maruts, performed the finest sacrifices. This is the supreme abode.'"
fde7f0db7c6c · published Jul 16, 2026, 5:19:46 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
Liberation is described in the language of fullness, not emptiness: water, food, fragrance, sacrifice, and the assembly of the gods. The highest good is revealed as the perfect harmony of service.