Mahabharata 3.184.18-25

Devanāgarī

तार्क्ष्य उवाच
न हि त्वया सदृशी का चिद् अस्ति; विभ्राजसे ह्य् अतिमात्रं यथा श्रीः ॥
रूपं च ते दिव्यम् अत्यन्तकान्तं; प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ॥
सरस्वत्य् उवाच
श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्न् उपपादयन्ति ॥
तैर् एवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र ॥
यच् चापि द्रव्यम् उपयुज्यते ह; वानस्पत्यम् आयसं पार्थिवं वा ॥
दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च; तेनैव सिद्धिर् इति विद्धि विद्वन् ॥
तार्क्ष्य उवाच
इदं श्रेयः परमं मन्यमाना; व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः ॥
आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं; मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः ॥
सरस्वत्य् उवाच
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः; परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम् ॥
स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगैस्; तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ॥
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखो विमलो विभाति ॥
तस्य मूलात् सरितः प्रस्रवन्ति; मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः ॥
शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः ॥
धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः ॥
यस्मिन्न् अग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः ॥
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस् तत् पदं परमं मुने ॥

Transliteration (IAST)

tārkṣya uvāca
na hi tvayā sadṛśī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṃ yathā śrīḥ ||
rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi ||
sarasvaty uvāca
śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti ||
tair evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra ||
yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā ||
divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan ||
tārkṣya uvāca
idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ ||
ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ ||
sarasvaty uvāca
taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam ||
svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ ||
tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti ||
tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ ||
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ ||
dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ ||
yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ ||
ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṃ paramaṃ mune ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तार्क्ष्य उवाच न हि त्वया सदृशी का चिद् अस्ति; विभ्राजसे ह्य् अतिमात्रं यथा श्रीः ॥ रूपं च ते दिव्यम् अत्यन्तकान्तं; प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ॥ सरस्वत्य् उवाच श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्न् उपपादयन्ति ॥ तैर् एवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र ॥ यच् चापि द्रव्यम् उपयुज्यते ह; वानस्पत्यम् आयसं पार्थिवं वा ॥ दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च; तेनैव सिद्धिर् इति विद्धि विद्वन् ॥ तार्क्ष्य उवाच इदं श्रेयः परमं मन्यमाना; व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः ॥ आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं; मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः ॥ सरस्वत्य् उवाच तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः; परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम् ॥ स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगैस्; तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ॥ तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखो विमलो विभाति ॥ तस्य मूलात् सरितः प्रस्रवन्ति; मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः ॥ शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः ॥ धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः ॥ यस्मिन्न् अग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः ॥ ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस् तत् पदं परमं मुने ॥tārkṣya uvāca na hi tvayā sadṛśī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṃ yathā śrīḥ || rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi || sarasvaty uvāca śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti || tair evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra || yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā || divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan || tārkṣya uvāca idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ || ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ || sarasvaty uvāca taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam || svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ || tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti || tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ || śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ || dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ || yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ || ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṃ paramaṃ mune ||Сарасвати говорит, что питается лучшими приношениями в жертвах и правильно используемыми растительными, металлическими и земными материалами; на вопрос о высшем освобождении она описывает древнее беспечальное место, достигаемое веда-знающими, богатыми тапасом, свэдхьяей, даром, обетом и благим йогическим усилием.

Translation

«Сарасвати сказала, что она питается лучшими приношениями в жертвах и теми растительными, металлическими и земными материалами, которые используются по правилу. Затем Таркшья спросил о высшем, свободном от скорби освобождении. Она ответила: “Знатоки Веды, богатые тапасом, через свэдхьяю, дар, обет и благой союз с праведностью достигают древнего высшего места. Там стоит благоуханный тростник с тысячью ветвей, текут реки медовой воды и потоки пищи. Там боги с Агни во главе, с Индрой и Марутами, совершали лучшие жертвы. Это и есть высшее место”».

Commentary

Освобождение описано языком полноты, а не пустоты: вода, пища, благоухание, жертва и божественное собрание. Высшее благо раскрывается как совершенная гармония служения.

Version

c5253da87d8c · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC