Mahabharata 3.185.11-24

Devanāgarī

उदकान्तम् उपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ॥
अलिञ्जरे प्राक्षिपत् स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥
स तत्र ववृधे राजन् मत्स्यः परमसत्कृतः ॥
पुत्रवच् चाकरोत् तस्मिन् मनुर् भावं विशेषतः ॥
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान् अभूत् ॥
अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत् किल ॥
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥
भगवन् साधु मे ऽद्यान्यत् स्थानं संप्रतिपादय ॥
उद्धृत्यालिञ्जरात् तस्मात् ततः स भगवान् मुनिः ॥
तं मत्स्यम् अनयद् वापीं महतीं स मनुस् तदा ॥
तत्र तं प्राक्षिपच् चापि मनुः परपुरंजय ॥
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर् वर्षगणान् बहून् ॥
द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् ॥
तस्यां नासौ समभवन् मत्स्यो राजीवलोचन ॥
विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥
मनुं मत्स्यस् ततो दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥
नय मां भगवन् साधो समुद्रमहिषीं प्रभो ॥
गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥
एवम् उक्तो मनुर् मत्स्यम् अनयद् भगवान् वशी ॥
नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपद् अच्युतः ॥
स तत्र ववृधे मत्स्यः किं चित् कालम् अरिंदम ॥
ततः पुनर् मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच् चेष्टितुं प्रभो ॥
समुद्रं नय माम् आशु प्रसीद भगवन्न् इति ॥
उद्धृत्य गङ्गासलिलात् ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ॥
समुद्रम् अनयत् पार्थ तत्र चैनम् अवासृजत् ॥
सुमहान् अपि मत्स्यः सन् स मनोर् मनसस् तदा ॥
आसीद् यथेष्टहार्यश् च स्पर्शगन्धसुखश् च वै ॥
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा ॥
तत एनम् इदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥

Transliteration (IAST)

udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ ||
aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham ||
sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ ||
putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ ||
atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt ||
aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila ||
atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata ||
bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya ||
uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ ||
taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā ||
tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya ||
athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn ||
dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam ||
tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana ||
viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate ||
manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata ||
naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho ||
gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase ||
evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī ||
nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ ||
sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama ||
tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt ||
gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho ||
samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti ||
uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam ||
samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat ||
sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā ||
āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai ||
yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā ||
tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

उदकान्तम् उपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ॥ अलिञ्जरे प्राक्षिपत् स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥ स तत्र ववृधे राजन् मत्स्यः परमसत्कृतः ॥ पुत्रवच् चाकरोत् तस्मिन् मनुर् भावं विशेषतः ॥ अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान् अभूत् ॥ अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत् किल ॥ अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥ भगवन् साधु मे ऽद्यान्यत् स्थानं संप्रतिपादय ॥ उद्धृत्यालिञ्जरात् तस्मात् ततः स भगवान् मुनिः ॥ तं मत्स्यम् अनयद् वापीं महतीं स मनुस् तदा ॥ तत्र तं प्राक्षिपच् चापि मनुः परपुरंजय ॥ अथावर्धत मत्स्यः स पुनर् वर्षगणान् बहून् ॥ द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् ॥ तस्यां नासौ समभवन् मत्स्यो राजीवलोचन ॥ विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥ मनुं मत्स्यस् ततो दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥ नय मां भगवन् साधो समुद्रमहिषीं प्रभो ॥ गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥ एवम् उक्तो मनुर् मत्स्यम् अनयद् भगवान् वशी ॥ नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपद् अच्युतः ॥ स तत्र ववृधे मत्स्यः किं चित् कालम् अरिंदम ॥ ततः पुनर् मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥ गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच् चेष्टितुं प्रभो ॥ समुद्रं नय माम् आशु प्रसीद भगवन्न् इति ॥ उद्धृत्य गङ्गासलिलात् ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ॥ समुद्रम् अनयत् पार्थ तत्र चैनम् अवासृजत् ॥ सुमहान् अपि मत्स्यः सन् स मनोर् मनसस् तदा ॥ आसीद् यथेष्टहार्यश् च स्पर्शगन्धसुखश् च वै ॥ यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा ॥ तत एनम् इदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ || aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham || sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ || putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ || atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt || aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila || atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata || bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya || uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ || taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā || tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya || athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn || dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam || tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana || viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate || manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata || naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho || gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase || evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī || nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ || sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama || tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt || gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho || samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti || uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam || samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat || sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā || āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai || yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā || tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt ||Ману помещает рыбу в сосуд и заботится о ней как о сыне; рыба растет, и он переносит ее в большой пруд, затем в Гангу и наконец в океан; она говорит, что Ману защитил ее и теперь она поможет ему.

Translation

«Ману с состраданием поместил рыбу в сосуд и растил ее как сына. Рыба росла, сосуд стал тесен, и Ману перенес ее в большой пруд. Потом и пруд оказался мал; он отнес ее в Гангу. Когда и Ганга стала недостаточной, Ману вынес рыбу в океан. Тогда рыба сказала: “Ты защитил меня. Теперь я скажу то, что спасет тебя”».

Commentary

Забота Ману не прекращается, когда задача становится труднее. Преданность проверяется продолжительностью служения, а не первым порывом милости.

Version

d546a281eb2d · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC