Mahabharata 3.187.17-30

Devanāgarī

अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं सर्वर्तको यमः ॥
अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तको ऽनिलः ॥
तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्य् एतानि नभस्तले ॥
मम रूपाण्य् अथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥
रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशम् ॥
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥
कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ॥
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य् एतानि सत्तम ॥
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्मशोभनम् ॥
सत्यं दानं तपश् चोग्रम् अहिंसा चैव जन्तुषु ॥
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ॥
मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥
सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः ॥
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥
प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन् नरैर् दुष्कृतकर्मभिः ॥
लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः ॥
तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः ॥
दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर् निषेवितम् ॥
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम ॥
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् ॥
दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः ॥
राक्षसाश् चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥
तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ॥
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्य् अहम् ॥
सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान् ॥
स्थावराणि च भूतानि संहराम्य् आत्ममायया ॥
कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्य् अहम् ॥
प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥

Transliteration (IAST)

ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ ||
ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ ||
tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale ||
mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama ||
ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam ||
vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me ||
kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca ||
mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama ||
prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam ||
satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu ||
madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ ||
mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ ||
samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ ||
śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ ||
prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ ||
lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ ||
taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ ||
duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam ||
yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama ||
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham ||
daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ ||
rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ ||
tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām ||
praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham ||
sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān ||
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā ||
karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham ||
praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं सर्वर्तको यमः ॥ अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तको ऽनिलः ॥ तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्य् एतानि नभस्तले ॥ मम रूपाण्य् अथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥ रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशम् ॥ वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥ कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ॥ ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य् एतानि सत्तम ॥ प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्मशोभनम् ॥ सत्यं दानं तपश् चोग्रम् अहिंसा चैव जन्तुषु ॥ मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ॥ मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥ सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः ॥ शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥ प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन् नरैर् दुष्कृतकर्मभिः ॥ लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः ॥ तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः ॥ दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर् निषेवितम् ॥ यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम ॥ अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् ॥ दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः ॥ राक्षसाश् चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥ तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ॥ प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्य् अहम् ॥ सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान् ॥ स्थावराणि च भूतानि संहराम्य् आत्ममायया ॥ कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्य् अहम् ॥ प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ || ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ || tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale || mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama || ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam || vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me || kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca || mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama || prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam || satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu || madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ || mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ || samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ || śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ || prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ || lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ || taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ || duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam || yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama || abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham || daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ || rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ || tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām || praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham || sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān || sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā || karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham || praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt ||Нараяна говорит, что веда-знающие жертвуют Ему, цари и вайшьи тоже совершают жертвы Ему; как Шеша Он держит землю, как Вараха поднял ее из вод, как подводный огонь пьет и выпускает воды; отрешенные, мирные, обузданные, свободные от желания, гнева, ненависти, привязанности и ложного Я поклоняются Ему; Он является огнем растворения, Ямой, солнцем, ветром, звездами, океанами, чувствами и всеми благими делами.

Translation

«Знатоки Веды совершают жертву Мне; цари и вайшьи также жертвуют Мне. Как Шеша Я держу землю; как Вараха Я поднял ее из вод; как подводный огонь Я пью воды и вновь выпускаю их. Отрешенные, мирные, обузданные, свободные от желания, гнева, ненависти, привязанности и ложного Я, знающие адхьятму, поклоняются Мне. Я огонь растворения, Яма, солнце и ветер; звезды - Мои формы, океаны - Моя одежда, ложе и обитель. Истина, дар, тапас и ахимса утверждены Моим установлением».

Commentary

Все пути жертвы и все формы космической поддержки сходятся в Нараяне. Но доступ к Нему требует не внешней принадлежности, а очищенного сердца.

Version

fde930960221 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC