Mahabharata 3.187.31-47

Devanāgarī

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस् त्रेतायुगे मम ॥
रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥
त्रयो भागा ह्य् अधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्त्य् उत ॥
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ॥
त्रैलोक्यं नाशयाम्य् एकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥
अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ॥
अभिभूः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥
कालचक्रं नयाम्य् एको ब्रह्मन्न् अहम् अरूपि वै ॥
शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥
एवं प्रणिहितः सम्यङ् मयात्मा मुनिसत्तम ॥
सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश् चन ॥
यच् च किं चित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेषात्मकं द्विज ॥
सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥
यच् च किं चित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ॥
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥
यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ॥
तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥
एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम ॥
अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते ॥
मया च विप्र दत्तो ऽयं वरस् ते ब्रह्मरूपिणा ॥
असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥
सर्वम् एकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
विक्लवो ऽसि मया ज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत् ॥
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम ॥
दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥
ततो ऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ॥
आख्यातस् ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो ऽपि सुरासुरैः ॥
यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः ॥
तावत् त्वम् इह विप्रर्षे विश्रब्धश् चर वै सुखम् ॥
ततो विबुद्धे तस्मिंस् तु सर्वलोकपितामहे ॥
एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद् द्विजसत्तम ॥
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर् वायुं सलिलम् एव च ॥
लोके यच् च भवेच् छेषम् इह स्थावरजङ्गमम् ॥

Transliteration (IAST)

śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama ||
rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā ||
trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta ||
antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ ||
trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam ||
ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ ||
abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ ||
kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai ||
śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam ||
evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama ||
sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana ||
yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija ||
sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha ||
yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||
vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama ||
ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ ||
ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ ||
yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam ||
tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ ||
evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama ||
aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate ||
mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā ||
asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita ||
sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||
viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat ||
abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama ||
dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase ||
tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā ||
ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ ||
yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ ||
tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham ||
tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe ||
ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama ||
ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca ||
loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस् त्रेतायुगे मम ॥ रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥ त्रयो भागा ह्य् अधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्त्य् उत ॥ अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ॥ त्रैलोक्यं नाशयाम्य् एकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ॥ अभिभूः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥ कालचक्रं नयाम्य् एको ब्रह्मन्न् अहम् अरूपि वै ॥ शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥ एवं प्रणिहितः सम्यङ् मयात्मा मुनिसत्तम ॥ सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश् चन ॥ यच् च किं चित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेषात्मकं द्विज ॥ सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥ यच् च किं चित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥ अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ॥ अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥ यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ॥ तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥ एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम ॥ अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते ॥ मया च विप्र दत्तो ऽयं वरस् ते ब्रह्मरूपिणा ॥ असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥ सर्वम् एकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ विक्लवो ऽसि मया ज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत् ॥ अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम ॥ दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥ ततो ऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ॥ आख्यातस् ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो ऽपि सुरासुरैः ॥ यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः ॥ तावत् त्वम् इह विप्रर्षे विश्रब्धश् चर वै सुखम् ॥ ततो विबुद्धे तस्मिंस् तु सर्वलोकपितामहे ॥ एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद् द्विजसत्तम ॥ आकाशं पृथिवीं ज्योतिर् वायुं सलिलम् एव च ॥ लोके यच् च भवेच् छेषम् इह स्थावरजङ्गमम् ॥śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama || rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā || trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta || antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ || trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam || ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ || abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ || kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai || śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam || evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama || sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana || yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija || sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha || yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam || vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama || ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ || ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ || yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam || tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ || evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama || aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate || mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā || asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita || sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam || viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat || abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama || dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase || tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā || ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ || yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ || tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham || tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe || ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama || ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca || loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam ||Все существа движутся в теле Нараяны и покрываются Его силой; Его трудно достичь злым, жадным и неочищенным; когда дхарма приходит в упадок и возрастает адхарма, когда дайтьи и ракшасы притесняют мир, Он принимает человеческое тело в домах добрых людей, умиротворяет все и через майю создает и уничтожает существа; Его цвета по югам: белый, желтый, красный и черный; как Время Он разрушает три мира, движет колесо времени, пребывает как Хришикеша и Урукрама, но никто не знает Его полностью во всех существах.

Translation

«Все существа движутся в Моем теле; их знание покрыто Моей силой. Меня трудно достичь злым, жадным и неочищенным; Я великое плод и путь, которому служит йога. Когда дхарма приходит в упадок и возрастает адхарма, когда жестокие дайтьи и ракшасы поднимаются, Я принимаю человеческое тело в домах добрых людей и умиротворяю мир. Я создаю и втягиваю существа собственной майей. В Крита-югу Мой цвет белый, в Трету - желтый, в Двапару - красный, в Кали - черный. В конце Я, как Время, разрушаю три мира. Я Тривартман, Сарватма, Хришикеша, Урукрама; Я движу колесо времени и не имею ограниченной формы. Никто не знает Меня полностью во всех существах».

Commentary

Здесь звучит принцип аватары: когда дхарма нуждается в защите, Господь входит в человеческую историю. Его человеческий образ не ограничивает Его, а делает милость доступной.

Version

144db8db379f · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC