Mahabharata 3.187.48-55

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
इत्य् उक्त्वान्तर्हितस् तात स देवः परमाद्भुतः ॥
प्रजाश् चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥
एतद् दृष्टं मया राजंस् तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये ॥
आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः ॥
स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ॥
अस्यैव वरदानाद् धि स्मृतिर् न प्रजहाति माम् ॥
दीर्घम् आयुश् च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥
स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः ॥
आस्ते हरिर् अचिन्त्यात्मा क्रीडन्न् इव महाभुजः ॥
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः ॥
श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥
दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर् माम् इयम् आगता ॥
आदिदेवम् अजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥
सर्वेषाम् एव भूतानां पिता माता च माधवः ॥
गच्छध्वम् एनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ ||
prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ ||
etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye ||
āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara ||
yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ ||
sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ ||
asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām ||
dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā ||
sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ ||
āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ ||
eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ ||
śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ ||
dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā ||
ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam ||
sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ ||
gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच इत्य् उक्त्वान्तर्हितस् तात स देवः परमाद्भुतः ॥ प्रजाश् चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥ एतद् दृष्टं मया राजंस् तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये ॥ आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥ यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः ॥ स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ॥ अस्यैव वरदानाद् धि स्मृतिर् न प्रजहाति माम् ॥ दीर्घम् आयुश् च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥ स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः ॥ आस्ते हरिर् अचिन्त्यात्मा क्रीडन्न् इव महाभुजः ॥ एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः ॥ श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥ दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर् माम् इयम् आगता ॥ आदिदेवम् अजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥ सर्वेषाम् एव भूतानां पिता माता च माधवः ॥ गच्छध्वम् एनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥mārkaṇḍeya uvāca ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ || prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ || etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye || āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara || yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ || sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ || asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām || dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā || sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ || āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ || eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ || śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ || dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā || ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam || sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ || gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ ||Нараяна объясняет, что страдание Маркандеи было ради блага, что все увиденное является Его собственным Я; половина Его тела - Питамаха, Он Нараяна с раковиной, диском и палицей, спит тысячу циклов юг до пробуждения Брахмы, принимает образ ребенка и затем создает пространство, землю, свет, ветер, воду и всех существ; Маркандея говорит, что этот Бог исчез, а он снова увидел мир; тот, кого он видел, есть Джанардана-Кришна, родственник Пандавов, древний Пуруша Хари, Говинда со Шриватсой, отец и мать всех существ, и к Нему следует идти за прибежищем.

Translation

Маркандея сказал: «Он сказал мне: “Твое страдание было ради блага; все, что ты видел, есть Мое Я. Половина Моего тела - Питамаха. Я Нараяна с раковиной, диском и палицей. Я сплю тысячу циклов юг, пока Брахма не пробудится; хотя принимаю образ ребенка, Я не ребенок. Затем Я снова создам из тела пространство, землю, свет, ветер, воду и все движущееся и неподвижное”. Сказав это, он исчез, и я снова увидел разнообразных существ. Тот Бог, которого я видел, - Джанардана, Кришна, ваш родственник. По его милости у меня память, долгая жизнь и смерть по воле. Этот Варшнея Кришна - древний Пуруша Хари, Дхата, Видхата, Самхарта, Говинда со Шриватсой, владыка Праджапати. Мадхава - отец и мать всех существ; к нему, лучшие Куру, идите за прибежищем».

Commentary

Откровение пралаи завершается указанием на Кришну, стоящего рядом с Пандавами. Тот, кто держит миры в Себе, принимает близость друга и родственника, чтобы вести преданных через изгнание.

Version

9010cef9fac4 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC