Mahabharata 3.187.1-16

Devanāgarī

देव उवाच
कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः ॥
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य् अहम् ॥
पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ॥
अतो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥
आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया ॥
तेन नारायणो ऽस्म्य् उक्तो मम तद् ध्य् अयनं सदा ॥
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः ॥
विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥
अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश् चाहं सुराधिपः ॥
अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा ॥
अहं शिवश् च सोमश् च कश्यपश् च प्रजापतिः ॥
अहं धाता विधाता च यज्ञश् चाहं द्विजोत्तम ॥
अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ॥
सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः ॥
मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥
पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ॥
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥
चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ॥
शेषो भूत्वाहम् एवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥
वाराहं रूपम् आस्थाय मयेयं जगती पुरा ॥
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत् समुद्धृता ॥
अग्निश् च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम ॥
पिबाम्य् अपः समाविद्धास् ताश् चैव विसृजाम्य् अहम् ॥
ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः ॥
पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥
ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदो ऽप्य् अथर्वणः ॥
मत्तः प्रादुर्भवन्त्य् एते माम् एव प्रविशन्ति च ॥
यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ॥
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥
सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः ॥
माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते ॥

Transliteration (IAST)

deva uvāca
kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ ||
tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham ||
pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ ||
ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat ||
āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā ||
tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā ||
ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ ||
vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama ||
ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ ||
ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā ||
ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ ||
ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama ||
agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane ||
sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ ||
mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ ||
yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam ||
pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ ||
yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ ||
catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām ||
śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām ||
vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā ||
majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā ||
agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama ||
pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham ||
brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ ||
pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca ||
ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ ||
mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca ||
yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ ||
kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ ||
sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ ||
mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

देव उवाच कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः ॥ त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य् अहम् ॥ पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ॥ अतो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥ आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया ॥ तेन नारायणो ऽस्म्य् उक्तो मम तद् ध्य् अयनं सदा ॥ अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः ॥ विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥ अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश् चाहं सुराधिपः ॥ अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा ॥ अहं शिवश् च सोमश् च कश्यपश् च प्रजापतिः ॥ अहं धाता विधाता च यज्ञश् चाहं द्विजोत्तम ॥ अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ॥ सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः ॥ मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥ यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥ पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ॥ यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ॥ शेषो भूत्वाहम् एवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥ वाराहं रूपम् आस्थाय मयेयं जगती पुरा ॥ मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत् समुद्धृता ॥ अग्निश् च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम ॥ पिबाम्य् अपः समाविद्धास् ताश् चैव विसृजाम्य् अहम् ॥ ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः ॥ पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥ ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदो ऽप्य् अथर्वणः ॥ मत्तः प्रादुर्भवन्त्य् एते माम् एव प्रविशन्ति च ॥ यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ॥ कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥ सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः ॥ माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते ॥deva uvāca kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ || tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham || pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat || āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā || tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā || ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ || vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama || ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ || ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā || ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ || ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama || agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane || sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ || mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ || yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam || pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ || yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ || catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām || śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām || vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā || majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā || agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama || pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham || brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ || pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca || ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ || mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca || yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ || kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ || sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ || mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate ||Бог говорит, что даже боги не знают Его полностью, но из-за преданности Маркандеи предкам и прибежища в Нем Он откроет Себя; воды называются нара, и поскольку они Его айана, Он Нараяна; Он вечный источник, творец и разрушитель, Вишну, Брахма, Шакра, Вайшравана, Яма, Шива, Сома, Кашьяпа, Праджапати, Дхата, Видхата и жертва; огонь Его рот, земля ноги, луна и солнце глаза, пространство и стороны тело, ветер в уме; варны исходят из Его тела, Веды рождаются из Него и входят в Него.

Translation

Бог сказал: «Даже боги не знают Меня по-настоящему, но Я скажу тебе, потому что ты предан предкам и принял прибежище во Мне. Воды называются нара; поскольку они Мое айана, Я Нараяна. Я вечный источник, творец и разрушитель; Я Вишну, Брахма, Шакра, Вайшравана, Яма, Шива, Сома, Кашьяпа, Праджапати, Дхата, Видхата и жертва. Агни - Мой рот, земля - Мои стопы, луна и солнце - Мои глаза, пространство и стороны - Мое тело, ветер пребывает в Моем уме. Из Моего рта, рук, бедер и стоп исходят варны. Веды возникают из Меня и снова входят в Меня».

Commentary

Нараяна раскрывает не частную божественную функцию, а всеобъемлющее основание бытия. И все же это основание говорит лично с преданным, который принял прибежище.

Version

93d17dc885d0 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC