Mahabharata 3.186.110-129

Devanāgarī

अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥
न च पश्यामि तस्याहम् अन्तं देहस्य कुत्र चित् ॥
सततं धावमानश् च चिन्तयानो विशां पते ॥
आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन् महात्मनः ॥
ततस् तम् एव शरणं गतो ऽस्मि विधिवत् तदा ॥
वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥
ततो ऽहं सहसा राजन् वायुवेगेन निःसृतः ॥
महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषोत्तम ॥
ततस् तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते ॥
आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नम् आदाय वै जगत् ॥
तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ॥
आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्य् अमिततेजसम् ॥
ततो माम् अब्रवीद् वीर स बालः प्रहसन्न् इव ॥
श्रीवत्सधारी द्युतिमान् पीतवासा महाद्युतिः ॥
अपीदानीं शरीरे ऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम ॥
उषितस् त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥
मुहूर्ताद् अथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर् नवा ॥
यया निर्मुक्तम् आत्मानम् अपश्यं लब्धचेतसम् ॥
तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ॥
सुजातौ मृदुरक्ताभिर् अङ्गुलीभिर् अलंकृतौ ॥
प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्य् अभिवन्दितौ ॥
दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावम् अमितौजसः ॥
विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च ॥
दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥
तम् अहं प्राञ्जलिर् भूत्वा नमस्कृत्येदम् अब्रुवम् ॥
ज्ञातुम् इच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम् ॥
आस्येनानुप्रविष्टो ऽहं शरीरं भगवंस् तव ॥
दृष्टवान् अखिलांल् लोकान् समस्ताञ् जठरे तव ॥
तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ॥
यक्षगन्धर्वनागाश् च जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥
त्वत्प्रसादाच् च मे देव स्मृतिर् न परिहीयते ॥
द्रुतम् अन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥
इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहम् अनिन्दित ॥
इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते ॥
पीत्वा जगद् इदं विश्वम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि ॥
किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ ॥
कियन्तं च त्वया कालम् इह स्थेयम् अरिंदम ॥
एतद् इच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ॥
त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् ॥
महद् ध्य् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो ॥
इत्य् उक्तः स मया श्रीमान् देवदेवो महाद्युतिः ॥
सान्त्वयन् माम् इदं वाक्यम् उवाच वदतां वरः ॥

Transliteration (IAST)

antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam ||
na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit ||
satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate ||
āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ ||
tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā ||
vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca ||
tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ ||
mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama ||
tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate ||
āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat ||
tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam ||
āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam ||
tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva ||
śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ ||
apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama ||
uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me ||
muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā ||
yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam ||
tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau ||
sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau ||
prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau ||
dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ ||
vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca ||
dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ ||
tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam ||
jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām ||
āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava ||
dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava ||
tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ ||
yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam ||
tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate ||
drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ ||
icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita ||
iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate ||
pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi ||
kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha ||
kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama ||
etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā ||
tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham ||
mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho ||
ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ ||
sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥ न च पश्यामि तस्याहम् अन्तं देहस्य कुत्र चित् ॥ सततं धावमानश् च चिन्तयानो विशां पते ॥ आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन् महात्मनः ॥ ततस् तम् एव शरणं गतो ऽस्मि विधिवत् तदा ॥ वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ ततो ऽहं सहसा राजन् वायुवेगेन निःसृतः ॥ महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषोत्तम ॥ ततस् तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते ॥ आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नम् आदाय वै जगत् ॥ तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ॥ आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्य् अमिततेजसम् ॥ ततो माम् अब्रवीद् वीर स बालः प्रहसन्न् इव ॥ श्रीवत्सधारी द्युतिमान् पीतवासा महाद्युतिः ॥ अपीदानीं शरीरे ऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम ॥ उषितस् त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥ मुहूर्ताद् अथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर् नवा ॥ यया निर्मुक्तम् आत्मानम् अपश्यं लब्धचेतसम् ॥ तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ॥ सुजातौ मृदुरक्ताभिर् अङ्गुलीभिर् अलंकृतौ ॥ प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्य् अभिवन्दितौ ॥ दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावम् अमितौजसः ॥ विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च ॥ दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥ तम् अहं प्राञ्जलिर् भूत्वा नमस्कृत्येदम् अब्रुवम् ॥ ज्ञातुम् इच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम् ॥ आस्येनानुप्रविष्टो ऽहं शरीरं भगवंस् तव ॥ दृष्टवान् अखिलांल् लोकान् समस्ताञ् जठरे तव ॥ तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ॥ यक्षगन्धर्वनागाश् च जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ त्वत्प्रसादाच् च मे देव स्मृतिर् न परिहीयते ॥ द्रुतम् अन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥ इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहम् अनिन्दित ॥ इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते ॥ पीत्वा जगद् इदं विश्वम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि ॥ किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ ॥ कियन्तं च त्वया कालम् इह स्थेयम् अरिंदम ॥ एतद् इच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ॥ त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् ॥ महद् ध्य् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो ॥ इत्य् उक्तः स मया श्रीमान् देवदेवो महाद्युतिः ॥ सान्त्वयन् माम् इदं वाक्यम् उवाच वदतां वरः ॥antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam || na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit || satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate || āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ || tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā || vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca || tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ || mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama || tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate || āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat || tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam || āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam || tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva || śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ || apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama || uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me || muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā || yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam || tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau || sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau || prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau || dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ || vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca || dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ || tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam || jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām || āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava || dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava || tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ || yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam || tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate || drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ || icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita || iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate || pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi || kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha || kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama || etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā || tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham || mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho || ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ || sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ ||Не найдя конца, Маркандея принимает прибежище у этого Бога; затем он с быстротой ветра выходит через раскрытый рот и снова видит младенца на баньяне, держащего весь мир; обновленным зрением он кланяется и спрашивает, кто тот, какова его майя, почему все миры в его животе, почему он в образе ребенка и как долго будет пребывать так.

Translation

«Не найдя конца, я принял прибежище у этого Бога. Тогда через раскрытый рот я вышел наружу с быстротой ветра и снова увидел того же младенца на баньяне, держащего весь мир. Он спросил, отдохнул ли я. Получив новое зрение, я поклонился его стопам и спросил: “Кто ты? Что это за майя? Почему все миры находятся в твоем животе? Почему ты пребываешь в образе ребенка и как долго будешь так оставаться?” Лучший из говорящих стал утешать меня и начал отвечать».

Commentary

Маркандея не пытается овладеть тайной, а кланяется стопам. Знание о Господе открывается из шаранāгати, из принятия прибежища, а не из гордого исследования.

Version

ec2c1e85ed57 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC