Mahabharata 3.186.24-55

Devanāgarī

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ॥
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशो ऽनृतवादिनः ॥
यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस् तथा ॥
व्रतप्रतिनिधिश् चैव तस्मिन् काले प्रवर्तते ॥
ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस् तथा शूद्रा धनार्जकाः ॥
क्षत्रधर्मेण वाप्य् अत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥
निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः ॥
ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश् च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
अजपा ब्राह्मणास् तात शूद्रा जपपरायणाः ॥
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥
बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ॥
मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥
आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश् च यवनाश् च नराधिपाः ॥
काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास् तथाभीरा नरोत्तम ॥
न तदा ब्राह्मणः कश् चित् स्वधर्मम् उपजीवति ॥
क्षत्रिया अपि वैश्याश् च विकर्मस्था नराधिप ॥
अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः ॥
अल्पदेहाल्पसाराश् च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥
बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ॥
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥
भोवादिनस् तथा शूद्रा ब्राह्मणाश् चार्यवादिनः ॥
युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ॥
न तथा घ्राणयुक्ताश् च सर्वगन्धा विशां पते ॥
रसाश् च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥
बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः ॥
मुखेभगाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश् चतुष्पथाः ॥
केशशूलाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥
अल्पक्षीरास् तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ॥
अल्पपुष्पफलाश् चापि पादपा बहुवायसाः ॥
ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ॥
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥
लोभमोहपरीताश् च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ॥
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर् दिशः ॥
करभारभयात् पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः ॥
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यम् उपजीवते ॥
मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास् तदा ॥
अर्थलोभान् नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥
आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ॥
ऐहलौकिकम् ईहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥
बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ॥
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥
यथर्तुवर्षी भगवान् न तथा पाकशासनः ॥
न तदा सर्वबीजानि सम्यग् रोहन्ति भारत ॥
अधर्मफलम् अत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥
तथा च पृथिवीपाल यो भवेद् धर्मसंयुतः ॥
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मो ऽस्ति कश् चन ॥
भूयिष्ठं कूटमानैश् च पण्यं विक्रीणते जनाः ॥
वणिजश् च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्य् उत ॥
धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान् वर्धते जनः ॥
धर्मस्य बलहानिः स्याद् अधर्मश् च बली तथा ॥
अल्पायुषो दरिद्राश् च धर्मिष्ठा मानवास् तदा ॥
दीर्घायुषः समृद्धाश् च विधर्माणो युगक्षये ॥
अधर्मिष्ठैर् उपायैश् च प्रजा व्यवहरन्त्य् उत ॥
संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्य् आढ्या मदान्विताः ॥
धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ॥
हर्तुं व्यवसिता राजन् मायाचारसमन्विताः ॥
पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणो ऽथ मृगास् तथा ॥
नगराणां विहारेषु चैत्येष्व् अपि च शेरते ॥
सप्तवर्षाष्टवर्षाश् च स्त्रियो गर्भधरा नृप ॥
दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥
भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस् तथा ॥
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रम् एव प्रपद्यते ॥
क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ॥
तरुणानां च यच् छीलं तद् वृद्धेषु प्रजायते ॥
विपरीतास् तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन् ॥
व्युच्चरन्त्य् अपि दुःशीला दासैः पशुभिर् एव च ॥

Transliteration (IAST)

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha ||
sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ ||
yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā ||
vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate ||
brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ ||
kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge ||
nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ ||
brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge ||
ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ ||
viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat ||
bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa ||
mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ ||
āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ ||
kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama ||
na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati ||
kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa ||
alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ ||
alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ ||
bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ ||
yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ ||
bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ ||
yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ ||
na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate ||
rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ ||
bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ ||
mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye ||
aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ ||
keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye ||
alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa ||
alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ ||
brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām ||
nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ ||
lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ ||
bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ ||
karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ ||
municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate ||
mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā ||
arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ ||
āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ ||
aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam ||
bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ ||
āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye ||
yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ ||
na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata ||
adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha ||
tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ ||
alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana ||
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ ||
vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta ||
dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ ||
dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā ||
alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā ||
dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye ||
adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta ||
saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ ||
dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ ||
hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ ||
puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā ||
nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate ||
saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa ||
daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate ||
bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā ||
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate ||
kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ ||
taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate ||
viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn ||
vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ॥ सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशो ऽनृतवादिनः ॥ यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस् तथा ॥ व्रतप्रतिनिधिश् चैव तस्मिन् काले प्रवर्तते ॥ ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस् तथा शूद्रा धनार्जकाः ॥ क्षत्रधर्मेण वाप्य् अत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥ निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः ॥ ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश् च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ अजपा ब्राह्मणास् तात शूद्रा जपपरायणाः ॥ विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥ बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ॥ मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥ आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश् च यवनाश् च नराधिपाः ॥ काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास् तथाभीरा नरोत्तम ॥ न तदा ब्राह्मणः कश् चित् स्वधर्मम् उपजीवति ॥ क्षत्रिया अपि वैश्याश् च विकर्मस्था नराधिप ॥ अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः ॥ अल्पदेहाल्पसाराश् च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥ बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ॥ युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ भोवादिनस् तथा शूद्रा ब्राह्मणाश् चार्यवादिनः ॥ युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ॥ न तथा घ्राणयुक्ताश् च सर्वगन्धा विशां पते ॥ रसाश् च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥ बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः ॥ मुखेभगाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥ अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश् चतुष्पथाः ॥ केशशूलाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥ अल्पक्षीरास् तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ॥ अल्पपुष्पफलाश् चापि पादपा बहुवायसाः ॥ ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ॥ नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥ लोभमोहपरीताश् च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ॥ भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर् दिशः ॥ करभारभयात् पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः ॥ मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यम् उपजीवते ॥ मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास् तदा ॥ अर्थलोभान् नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ॥ ऐहलौकिकम् ईहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥ बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ॥ आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥ यथर्तुवर्षी भगवान् न तथा पाकशासनः ॥ न तदा सर्वबीजानि सम्यग् रोहन्ति भारत ॥ अधर्मफलम् अत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥ तथा च पृथिवीपाल यो भवेद् धर्मसंयुतः ॥ अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मो ऽस्ति कश् चन ॥ भूयिष्ठं कूटमानैश् च पण्यं विक्रीणते जनाः ॥ वणिजश् च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्य् उत ॥ धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान् वर्धते जनः ॥ धर्मस्य बलहानिः स्याद् अधर्मश् च बली तथा ॥ अल्पायुषो दरिद्राश् च धर्मिष्ठा मानवास् तदा ॥ दीर्घायुषः समृद्धाश् च विधर्माणो युगक्षये ॥ अधर्मिष्ठैर् उपायैश् च प्रजा व्यवहरन्त्य् उत ॥ संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्य् आढ्या मदान्विताः ॥ धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ॥ हर्तुं व्यवसिता राजन् मायाचारसमन्विताः ॥ पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणो ऽथ मृगास् तथा ॥ नगराणां विहारेषु चैत्येष्व् अपि च शेरते ॥ सप्तवर्षाष्टवर्षाश् च स्त्रियो गर्भधरा नृप ॥ दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥ भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस् तथा ॥ आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रम् एव प्रपद्यते ॥ क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ॥ तरुणानां च यच् छीलं तद् वृद्धेषु प्रजायते ॥ विपरीतास् तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन् ॥ व्युच्चरन्त्य् अपि दुःशीला दासैः पशुभिर् एव च ॥alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha || sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ || yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā || vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate || brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ || kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge || nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ || brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge || ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ || viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat || bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa || mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ || āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ || kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama || na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati || kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa || alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ || alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ || bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ || yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ || bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ || yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ || na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate || rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ || bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ || mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye || aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ || keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye || alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa || alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ || brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām || nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ || lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ || bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ || karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ || municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate || mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā || arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ || āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ || aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam || bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ || āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye || yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ || na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata || adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha || tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ || alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana || bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ || vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta || dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ || dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā || alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā || dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye || adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta || saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ || dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ || hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ || puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā || nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate || saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa || daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate || bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā || āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate || kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ || taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate || viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn || vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca ||At the close of Kali, falsehood arises, along with the substitution of sacrifice, gifts, and vows, the mixing of the classes, the rule of mlecchas; brahmanas become like shudras, people weaken, live short lives, lose their wisdom, fall ill; the conduct of women and men collapses, drought and cruelty set in.

Translation

"At the close of Kali falsehood becomes common. People replace sacrifice, gift, and vow with mere semblances of them; the classes mix, and mlecchas take power - the Andhras, Shakas, Pulindas, Yavanas, Kambojas, and others. Brahmanas become like shudras, people live short lives, weaken, lose their reason, and are struck by disease. Men and women abandon proper conduct, cruelty increases, the earth dries up, and the order of life falls apart."

Commentary

Kali is described as a loss of authenticity: sacrifice imitated, knowledge imitated, authority imitated. When the form remains without the truth behind it, society quickly loses its light.

Version

6768349d7dd0 · published Jul 16, 2026, 5:19:46 PM UTC

Available inRUEN