Mahabharata 3.186.24-55

Devanāgarī

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ॥
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशो ऽनृतवादिनः ॥
यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस् तथा ॥
व्रतप्रतिनिधिश् चैव तस्मिन् काले प्रवर्तते ॥
ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस् तथा शूद्रा धनार्जकाः ॥
क्षत्रधर्मेण वाप्य् अत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥
निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः ॥
ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश् च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
अजपा ब्राह्मणास् तात शूद्रा जपपरायणाः ॥
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥
बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ॥
मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥
आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश् च यवनाश् च नराधिपाः ॥
काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास् तथाभीरा नरोत्तम ॥
न तदा ब्राह्मणः कश् चित् स्वधर्मम् उपजीवति ॥
क्षत्रिया अपि वैश्याश् च विकर्मस्था नराधिप ॥
अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः ॥
अल्पदेहाल्पसाराश् च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥
बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ॥
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥
भोवादिनस् तथा शूद्रा ब्राह्मणाश् चार्यवादिनः ॥
युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ॥
न तथा घ्राणयुक्ताश् च सर्वगन्धा विशां पते ॥
रसाश् च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥
बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः ॥
मुखेभगाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश् चतुष्पथाः ॥
केशशूलाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥
अल्पक्षीरास् तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ॥
अल्पपुष्पफलाश् चापि पादपा बहुवायसाः ॥
ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ॥
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥
लोभमोहपरीताश् च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ॥
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर् दिशः ॥
करभारभयात् पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः ॥
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यम् उपजीवते ॥
मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास् तदा ॥
अर्थलोभान् नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥
आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ॥
ऐहलौकिकम् ईहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥
बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ॥
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥
यथर्तुवर्षी भगवान् न तथा पाकशासनः ॥
न तदा सर्वबीजानि सम्यग् रोहन्ति भारत ॥
अधर्मफलम् अत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥
तथा च पृथिवीपाल यो भवेद् धर्मसंयुतः ॥
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मो ऽस्ति कश् चन ॥
भूयिष्ठं कूटमानैश् च पण्यं विक्रीणते जनाः ॥
वणिजश् च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्य् उत ॥
धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान् वर्धते जनः ॥
धर्मस्य बलहानिः स्याद् अधर्मश् च बली तथा ॥
अल्पायुषो दरिद्राश् च धर्मिष्ठा मानवास् तदा ॥
दीर्घायुषः समृद्धाश् च विधर्माणो युगक्षये ॥
अधर्मिष्ठैर् उपायैश् च प्रजा व्यवहरन्त्य् उत ॥
संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्य् आढ्या मदान्विताः ॥
धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ॥
हर्तुं व्यवसिता राजन् मायाचारसमन्विताः ॥
पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणो ऽथ मृगास् तथा ॥
नगराणां विहारेषु चैत्येष्व् अपि च शेरते ॥
सप्तवर्षाष्टवर्षाश् च स्त्रियो गर्भधरा नृप ॥
दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥
भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस् तथा ॥
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रम् एव प्रपद्यते ॥
क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ॥
तरुणानां च यच् छीलं तद् वृद्धेषु प्रजायते ॥
विपरीतास् तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन् ॥
व्युच्चरन्त्य् अपि दुःशीला दासैः पशुभिर् एव च ॥

Transliteration (IAST)

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha ||
sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ ||
yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā ||
vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate ||
brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ ||
kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge ||
nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ ||
brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge ||
ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ ||
viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat ||
bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa ||
mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ ||
āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ ||
kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama ||
na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati ||
kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa ||
alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ ||
alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ ||
bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ ||
yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ ||
bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ ||
yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ ||
na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate ||
rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ ||
bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ ||
mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye ||
aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ ||
keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye ||
alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa ||
alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ ||
brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām ||
nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ ||
lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ ||
bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ ||
karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ ||
municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate ||
mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā ||
arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ ||
āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ ||
aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam ||
bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ ||
āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye ||
yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ ||
na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata ||
adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha ||
tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ ||
alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana ||
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ ||
vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta ||
dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ ||
dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā ||
alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā ||
dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye ||
adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta ||
saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ ||
dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ ||
hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ ||
puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā ||
nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate ||
saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa ||
daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate ||
bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā ||
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate ||
kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ ||
taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate ||
viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn ||
vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ॥ सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशो ऽनृतवादिनः ॥ यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस् तथा ॥ व्रतप्रतिनिधिश् चैव तस्मिन् काले प्रवर्तते ॥ ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस् तथा शूद्रा धनार्जकाः ॥ क्षत्रधर्मेण वाप्य् अत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥ निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः ॥ ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश् च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ अजपा ब्राह्मणास् तात शूद्रा जपपरायणाः ॥ विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥ बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ॥ मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥ आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश् च यवनाश् च नराधिपाः ॥ काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास् तथाभीरा नरोत्तम ॥ न तदा ब्राह्मणः कश् चित् स्वधर्मम् उपजीवति ॥ क्षत्रिया अपि वैश्याश् च विकर्मस्था नराधिप ॥ अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः ॥ अल्पदेहाल्पसाराश् च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥ बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ॥ युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ भोवादिनस् तथा शूद्रा ब्राह्मणाश् चार्यवादिनः ॥ युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ॥ न तथा घ्राणयुक्ताश् च सर्वगन्धा विशां पते ॥ रसाश् च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥ बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः ॥ मुखेभगाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥ अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश् चतुष्पथाः ॥ केशशूलाः स्त्रियो राजन् भविष्यन्ति युगक्षये ॥ अल्पक्षीरास् तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ॥ अल्पपुष्पफलाश् चापि पादपा बहुवायसाः ॥ ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ॥ नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥ लोभमोहपरीताश् च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ॥ भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर् दिशः ॥ करभारभयात् पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः ॥ मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यम् उपजीवते ॥ मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास् तदा ॥ अर्थलोभान् नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ॥ ऐहलौकिकम् ईहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥ बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ॥ आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥ यथर्तुवर्षी भगवान् न तथा पाकशासनः ॥ न तदा सर्वबीजानि सम्यग् रोहन्ति भारत ॥ अधर्मफलम् अत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥ तथा च पृथिवीपाल यो भवेद् धर्मसंयुतः ॥ अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मो ऽस्ति कश् चन ॥ भूयिष्ठं कूटमानैश् च पण्यं विक्रीणते जनाः ॥ वणिजश् च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्य् उत ॥ धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान् वर्धते जनः ॥ धर्मस्य बलहानिः स्याद् अधर्मश् च बली तथा ॥ अल्पायुषो दरिद्राश् च धर्मिष्ठा मानवास् तदा ॥ दीर्घायुषः समृद्धाश् च विधर्माणो युगक्षये ॥ अधर्मिष्ठैर् उपायैश् च प्रजा व्यवहरन्त्य् उत ॥ संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्य् आढ्या मदान्विताः ॥ धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ॥ हर्तुं व्यवसिता राजन् मायाचारसमन्विताः ॥ पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणो ऽथ मृगास् तथा ॥ नगराणां विहारेषु चैत्येष्व् अपि च शेरते ॥ सप्तवर्षाष्टवर्षाश् च स्त्रियो गर्भधरा नृप ॥ दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥ भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस् तथा ॥ आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रम् एव प्रपद्यते ॥ क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ॥ तरुणानां च यच् छीलं तद् वृद्धेषु प्रजायते ॥ विपरीतास् तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन् ॥ व्युच्चरन्त्य् अपि दुःशीला दासैः पशुभिर् एव च ॥alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha || sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ || yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā || vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate || brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ || kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge || nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ || brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge || ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ || viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat || bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa || mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ || āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ || kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama || na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati || kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa || alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ || alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ || bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ || yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ || bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ || yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ || na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate || rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ || bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ || mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye || aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ || keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye || alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa || alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ || brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām || nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ || lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ || bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ || karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ || municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate || mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā || arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ || āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ || aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam || bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ || āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye || yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ || na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata || adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha || tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ || alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana || bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ || vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta || dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ || dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā || alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā || dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye || adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta || saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ || dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ || hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ || puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā || nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate || saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa || daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate || bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā || āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate || kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ || taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate || viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn || vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca ||В конце Кали возникают ложь, подмена жертв, даров и обетов, смешение варн, власть млекчхов, брахманы становятся подобными шудрам, люди слабеют, живут мало, теряют знание, болеют, нравы женщин и мужчин рушатся, наступают засуха и жестокость.

Translation

«В конце Кали ложь становится обычной. Люди заменяют жертву, дар и обет их подобиями; варны смешиваются, власть получают млекчхи - андхры, шаки, пулинды, яваны, камбоджи и другие. Брахманы становятся подобны шудрам, люди живут мало, слабеют, теряют разум, поражаются болезнями. Мужчины и женщины оставляют должное поведение, возрастает жестокость, земля иссыхает, и порядок жизни разрушается».

Commentary

Кали описана как утрата подлинности: имитация обряда, имитация знания, имитация власти. Когда форма остается без истины, общество быстро теряет свет.

Version

85cc5e492f69 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC