Mahabharata 3.186.92-109

Devanāgarī

ततः प्रविष्टस् तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ॥
सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥
गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनाम् अथ कौशिकीम् ॥
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥
सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीम् अपि ॥
वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥
नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ॥
सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ॥
शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनाम् अपि ॥
एताश् चान्याश् च नद्यो ऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ॥
परिक्रामन् प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥
ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् ॥
रत्नाकरम् अमित्रघ्न निधानं पयसो महत् ॥
ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ॥
जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः ॥
पश्यामि च महीं राजन् काननैर् उपशोभिताम् ॥
यजन्ते हि तदा राजन् ब्राह्मणा बहुभिः सवैः ॥
क्षत्रियाश् च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥
वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ॥
शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास् तथा ॥
ततः परिपतन् राजंस् तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥
हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥
निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम् ॥
पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥
मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ॥
पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ॥
महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम् ॥
मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥
एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ॥
तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥
सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश् च नागांश् च मनुजाधिप ॥
पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ॥
तानि सर्वाण्य् अहं तत्र पश्यन् पर्यचरं तदा ॥
कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन् दिशः ॥
शक्रादींश् चापि पश्यामि कृत्स्नान् देवगणांस् तथा ॥
गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश् चैव महीपते ॥
दैत्यदानवसंघांश् च कालेयांश् च नराधिप ॥
सिंहिकातनयांश् चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ॥
यच् च किं चिन् मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
तद् अपश्यम् अहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥
फलाहारः प्रविचरन् कृत्स्नं जगद् इदं तदा ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa ||
sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm ||
gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm ||
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm ||
sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api ||
vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata ||
nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām ||
suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm ||
śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api ||
etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama ||
parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ ||
tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam ||
ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat ||
tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam ||
jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ ||
paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām ||
yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ ||
kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane ||
vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa ||
śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā ||
tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ ||
himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam ||
niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam ||
paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam ||
mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim ||
paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam ||
mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam ||
malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam ||
ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ ||
tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ ||
siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa ||
pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate ||
tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā ||
kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ ||
śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā ||
gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate ||
daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa ||
siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ ||
yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||
tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ ||
phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः प्रविष्टस् तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ॥ सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥ गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनाम् अथ कौशिकीम् ॥ चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥ सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीम् अपि ॥ वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥ नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ॥ सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ॥ शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनाम् अपि ॥ एताश् चान्याश् च नद्यो ऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ॥ परिक्रामन् प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् ॥ रत्नाकरम् अमित्रघ्न निधानं पयसो महत् ॥ ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ॥ जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः ॥ पश्यामि च महीं राजन् काननैर् उपशोभिताम् ॥ यजन्ते हि तदा राजन् ब्राह्मणा बहुभिः सवैः ॥ क्षत्रियाश् च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥ वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ॥ शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास् तथा ॥ ततः परिपतन् राजंस् तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥ निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम् ॥ पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥ मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ॥ पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ॥ महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम् ॥ मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥ एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ॥ तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥ सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश् च नागांश् च मनुजाधिप ॥ पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ॥ तानि सर्वाण्य् अहं तत्र पश्यन् पर्यचरं तदा ॥ कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन् दिशः ॥ शक्रादींश् चापि पश्यामि कृत्स्नान् देवगणांस् तथा ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश् चैव महीपते ॥ दैत्यदानवसंघांश् च कालेयांश् च नराधिप ॥ सिंहिकातनयांश् चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ यच् च किं चिन् मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ तद् अपश्यम् अहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ फलाहारः प्रविचरन् कृत्स्नं जगद् इदं तदा ॥tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa || sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm || gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm || carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm || sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api || vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata || nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām || suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm || śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api || etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama || parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ || tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam || ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat || tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam || jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ || paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām || yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ || kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane || vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa || śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā || tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ || himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam || niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam || paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam || mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim || paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam || mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam || malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam || ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ || tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ || siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa || pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate || tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā || kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ || śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā || gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate || daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa || siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ || yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam || tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ || phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā ||Маркандея невольно входит в рот младенца и внутри видит всю землю с странами, городами, реками, океаном, солнцем, луной, лесами, горами, животными, богами, гандхарвами, якшами, риши, дайтьями и всеми существами; он блуждает там больше ста лет и не видит конца.

Translation

«Я был втянут в его рот и внутри увидел всю землю: страны и города, Гангу, Ямуну, Сарасвати, Нармаду и другие реки, океан, небо, солнце и луну, леса, горы - Химават, Хемакуту, Нишадху, Швету, Гандхамадану, Мандару, Нилу, Меру, Махендру, Виндхью, Малаю и Париятру. Я видел животных, богов, гандхарвов, якш, риши, дайтьев и бесчисленные существа. Более ста лет я блуждал там и не увидел конца».

Commentary

Вселенная оказывается внутри тела Божественного Младенца. Это видение делает явным: мир не отделен от Господа и не превосходит Его вместимость.

Version

64f99cb74bc0 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC