Mahabharata 3.186.92-109

Devanāgarī

ततः प्रविष्टस् तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ॥
सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥
गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनाम् अथ कौशिकीम् ॥
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥
सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीम् अपि ॥
वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥
नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ॥
सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ॥
शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनाम् अपि ॥
एताश् चान्याश् च नद्यो ऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ॥
परिक्रामन् प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥
ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् ॥
रत्नाकरम् अमित्रघ्न निधानं पयसो महत् ॥
ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ॥
जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः ॥
पश्यामि च महीं राजन् काननैर् उपशोभिताम् ॥
यजन्ते हि तदा राजन् ब्राह्मणा बहुभिः सवैः ॥
क्षत्रियाश् च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥
वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ॥
शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास् तथा ॥
ततः परिपतन् राजंस् तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥
हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥
निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम् ॥
पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥
मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ॥
पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ॥
महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम् ॥
मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥
एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ॥
तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥
सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश् च नागांश् च मनुजाधिप ॥
पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ॥
तानि सर्वाण्य् अहं तत्र पश्यन् पर्यचरं तदा ॥
कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन् दिशः ॥
शक्रादींश् चापि पश्यामि कृत्स्नान् देवगणांस् तथा ॥
गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश् चैव महीपते ॥
दैत्यदानवसंघांश् च कालेयांश् च नराधिप ॥
सिंहिकातनयांश् चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ॥
यच् च किं चिन् मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
तद् अपश्यम् अहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥
फलाहारः प्रविचरन् कृत्स्नं जगद् इदं तदा ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa ||
sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm ||
gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm ||
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm ||
sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api ||
vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata ||
nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām ||
suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm ||
śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api ||
etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama ||
parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ ||
tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam ||
ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat ||
tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam ||
jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ ||
paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām ||
yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ ||
kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane ||
vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa ||
śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā ||
tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ ||
himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam ||
niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam ||
paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam ||
mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim ||
paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam ||
mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam ||
malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam ||
ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ ||
tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ ||
siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa ||
pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate ||
tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā ||
kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ ||
śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā ||
gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate ||
daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa ||
siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ ||
yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||
tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ ||
phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः प्रविष्टस् तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ॥ सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥ गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनाम् अथ कौशिकीम् ॥ चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥ सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीम् अपि ॥ वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥ नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ॥ सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ॥ शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनाम् अपि ॥ एताश् चान्याश् च नद्यो ऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ॥ परिक्रामन् प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् ॥ रत्नाकरम् अमित्रघ्न निधानं पयसो महत् ॥ ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ॥ जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः ॥ पश्यामि च महीं राजन् काननैर् उपशोभिताम् ॥ यजन्ते हि तदा राजन् ब्राह्मणा बहुभिः सवैः ॥ क्षत्रियाश् च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥ वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ॥ शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास् तथा ॥ ततः परिपतन् राजंस् तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥ निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम् ॥ पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥ मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ॥ पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ॥ महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम् ॥ मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥ एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ॥ तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥ सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश् च नागांश् च मनुजाधिप ॥ पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ॥ तानि सर्वाण्य् अहं तत्र पश्यन् पर्यचरं तदा ॥ कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन् दिशः ॥ शक्रादींश् चापि पश्यामि कृत्स्नान् देवगणांस् तथा ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश् चैव महीपते ॥ दैत्यदानवसंघांश् च कालेयांश् च नराधिप ॥ सिंहिकातनयांश् चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ यच् च किं चिन् मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ तद् अपश्यम् अहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ फलाहारः प्रविचरन् कृत्स्नं जगद् इदं तदा ॥tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa || sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm || gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm || carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm || sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api || vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata || nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām || suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm || śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api || etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama || parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ || tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam || ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat || tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam || jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ || paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām || yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ || kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane || vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa || śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā || tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ || himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam || niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam || paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam || mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim || paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam || mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam || malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam || ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ || tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ || siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa || pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate || tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā || kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ || śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā || gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate || daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa || siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ || yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam || tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ || phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā ||Markandeya is drawn involuntarily into the child's mouth and inside sees the whole earth with its countries, cities, rivers, ocean, sun, moon, forests, mountains, animals, gods, gandharvas, yakshas, sages, daityas, and all beings; he wanders there for more than a hundred years and finds no end.

Translation

"I was drawn into his mouth, and within I saw the whole earth: its countries and cities, the Ganga, the Yamuna, the Sarasvati, the Narmada, and other rivers, the ocean, the sky, the sun and moon, the forests, the mountains - Himavat, Hemakuta, Nishadha, Shveta, Gandhamadana, Mandara, Nila, Meru, Mahendra, Vindhya, Malaya, and Pariyatra. I saw animals, gods, gandharvas, yakshas, sages, daityas, and countless beings. For more than a hundred years I wandered there and found no end."

Commentary

The universe turns out to lie within the body of the Divine Child. This vision makes plain that the world is not separate from the Lord, nor does it exceed His capacity to contain it.

Version

9b18bf26647f · published Jul 16, 2026, 5:19:46 PM UTC

Available inRUEN